ق-و-م

۳۳ بار به صورت فعل باب اول «قَامَ» (ایستاد، برخاست)

معانی دقیق واژه قَامَ

1. ایستاد، سرپا شد
   مثال: قَامَ الرَّجُلُ = مرد ایستاد.
2. برخاست، از جای خود بلند شد
   مثال: قَامَ مِنَ النَّوْمِ = از خواب برخاست.
3. قیام کرد، شورش یا حرکت جمعی
   مثال: قَامَ الشَّعْبُ ضِدَّ الظُّلْمِ = مردم علیه ظلم قیام کردند.
4. انجام دادن کاری، اقدام کردن
   مثال: قَامَ بِالعَمَلِ = کاری را انجام داد.
5. اداره کردن، سرپرستی کردن
   مثال: قَامَ بِشُؤُونِ البَيْتِ = امور خانه را اداره کرد.

کاربرد واژه در زبان عربی

واژه قَامَ در زبان عربی به عنوان فعل لازم و گاهی متعدی به کار می‌رود. این فعل معمولاً در زندگی روزمره، متون دینی، ادبی، سیاسی و… استفاده می‌شود.
مثال‌های کاربردی:

• قَامَ الطِّفْلُ مِنَ المَقْعَدِ = کودک از صندلی بلند شد.
• قَامَ بِمُسَاعَدَةِ الفُقَرَاءِ = به فقرا کمک کرد.
• قَامُوا لِلاِحتِجَاجِ = برای اعتراض برخاستند.

ویژگی‌های دستوری (گرامری)

• نوع واژه: فعل (ماضی، ثلاثی مجرد)
• باب: فعل ثلاثی مجرد (باب فَعَلَ-یَفعُلُ)
• مصدر: قِیام
• مضارع: یَقُومُ
• امر: قُمْ
• اسم فاعل: قَائِم
• اسم مفعول: مَقُوم (کم کاربرد)
• متعدی/لازم: معمولاً لازم، اما با اضافه شدن حرف جر (بـ، علی، فی و…) متعدی می‌شود.

اطلاعات ریشه‌شناسی (اتیمولوژی)

واژه قَامَ از ریشه «ق و م» گرفته شده است که در زبان‌های سامی (مانند عبری و سریانی) نیز با معانی مشابه «ایستادن»، «برپا شدن» و «قیام کردن» وجود دارد. در عربی این ریشه معانی گسترده‌ای مانند ایستادن، بلند شدن، برپا داشتن، اداره کردن و حتی زنده بودن (در برخی مشتقات) را شامل می‌شود.

مترادف‌ها و متضادها

مترادف‌ها (عربی)

• وَقَفَ (ایستاد)
• نَهَضَ (برخاست)
• بَدَأَ (شروع کرد، آغاز کرد)
• أَنْجَزَ (انجام داد)
• شَرَعَ (آغاز کرد)

مترادف‌ها (فارسی)

• ایستاد
• برخاست
• بلند شد
• قیام کرد
• اقدام کرد

متضادها (عربی)

• جَلَسَ (نشست)
• رَقَدَ (خوابید)
• سَقَطَ (افتاد)
• خَمَدَ (خاموش شد، آرام گرفت)

متضادها (فارسی)

• نشست
• دراز کشید
• خوابید
• افتاد

جمع‌بندی

واژه قَامَ یکی از افعال بنیادی و بسیار پرکاربرد در زبان عربی است که معانی متعددی از جمله ایستادن، برخاستن، قیام کردن و انجام دادن کار را دربرمی‌گیرد. این واژه ریشه‌ای عمیق در زبان‌های سامی دارد و در ادبیات، قرآن، مکالمه روزمره و متون رسمی کاربرد فراوان دارد.

۵۴ بار به صورت فعل باب چهارم «أَقَامَ» (برپا داشت، اقامه کرد)

• برپا داشتن، برپایی کردن
• اقامت کردن، ساکن شدن
• اجرا کردن، انجام دادن
• ایستادن، راست کردن
• نظم دادن، تنظیم کردن
• برگزاری (مثلاً نماز، جشن و غیره)

کاربرد واژه در زبان عربی

در زبان عربی، أَقَامَ معمولاً به معانی زیر به کار می‌رود:

• أقام الصلاة: نماز را به پا داشت، نماز خواند
• أقام في المدينة: در شهر اقامت کرد
• أقام حفلاً: جشن برگزار کرد
• أقام النظام: نظم برقرار کرد
• أقام الدليل: دلیل آورد

این فعل در زمینه‌های مذهبی، اجتماعی، حقوقی و روزمره بسیار کاربرد دارد.

ویژگی‌های دستوری

• نوع کلمه: فعل
• باب: افعال (باب افعال)
• ماضی: أَقَامَ
• مضارع: يُقِيمُ
• امر: أَقِمْ
• مصدر: إِقَامَة
• فاعل: مُقِيم
• وزن: أَفْعَلَ

ریشه‌شناسی (اتیمولوژی)

این واژه از ریشه ثلاثی «ق و م» (قَامَ – یَقُومُ) به معنای ایستادن، برپا شدن گرفته شده است. با افزودن الف در ابتدای فعل (باب افعال)، معنای تعدیه و انجام کاری را می‌دهد.

مترادف‌ها و متضادها

مترادف‌ها در عربی:

• أَنْشَأَ (ایجاد کرد)
• بَنَى (ساخت)
• سَكَنَ (ساکن شد)
• أَدَارَ (اداره کرد)
• نَظَّمَ (نظم داد)

مترادف‌ها در فارسی:

• اقامت کردن
• ساکن شدن
• برپا کردن
• اجرا کردن
• برگزار کردن

متضادها در عربی:

• هَدَمَ (ویران کرد)
• تَرَكَ (ترک کرد)
• غَادَرَ (ترک کرد، رفت)
• أَهْمَلَ (بی‌توجهی کرد)

متضادها در فارسی:

• ترک کردن
• ویران کردن
• رفتن
• بی‌توجهی کردن

خلاصه

أَقَامَ فعلی پرکاربرد در عربی است که به معنای اقامت، برپایی، اجرا و برگزاری به کار می‌رود و ریشه آن از «ق و م» (ایستادن) است. این واژه در فارسی نیز با معنایی مشابه به‌کار می‌رود و مترادف‌ها و متضادهای متعددی در هر دو زبان دارد.

۱۰ بار به صورت فعل باب دهم «ٱسْتَقَٰمُ» (استقامت کردند، پایدار ماندند)

ٱسْتَقَامُ

معنی واژه

واژه «استقام» (اِسْتَقَامَ) از ریشه «ق-و-م» به معنای ایستادن، راست بودن، مستقیم بودن و پایداری کردن است. در زبان عربی، «استقام» به معنای ثابت قدم بودن، بر راه درست باقی ماندن، پایداری و صلابت در راه حق، و منحرف نشدن از مسیر صحیح به کار می‌رود. این واژه غالباً در زمینه‌های اخلاقی، دینی و عرفانی استفاده می‌شود.

کاربرد واژه در زبان عربی

در عربی، «استقام» معمولاً برای توصیف فردی به کار می‌رود که در ایمان، اخلاق یا رفتار خود ثابت قدم و متعهد باقی می‌ماند و از مسیر درست منحرف نمی‌شود. مثلاً:

• استقام علی الطریق: بر مسیر (درست) پایدار ماند.
• استقام فی عمله: در کارش استوار و ثابت قدم بود.

نمونه‌ای از قرآن کریم

آیه 13 سوره احقاف:

إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
ترجمه: بی‌گمان کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداست» سپس پایداری کردند، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

ویژگی‌های دستوری

• نوع واژه: فعل (ماضی)
• باب: استفعال (اِسْتَفْعَلَ)
• ریشه: ق-و-م
• مصدر: استقامة (پایداری، استواری)
• مضارع: یستقیمُ

ریشه‌شناسی (اتیمولوژی)

«استقام» از ریشه «قامَ» (ایستاد، برپا شد) با اضافه شدن الف استفعال (اِسْتَفْعَلَ) ساخته شده است که معنای طلب و کوشش را می‌رساند. پس «استقام» یعنی کوشش برای ایستادگی و پایداری.

مترادف‌ها و متضادها

مترادف‌ها (عربی):
ثَبَتَ، دَامَ، ثَبَات، وَفَى، دَوَام

مترادف‌ها (فارسی):
پایداری، استواری، ثبات، راستی، ثابت‌قدمی

متضادها (عربی):
انحرف، زاغ، مالَ، ضَلَّ

متضادها (فارسی):
انحراف، کج‌روی، لغزش، گمراهی، بی‌ثباتی

خلاصه:
استقام به معنای پایداری، ثابت‌قدمی و منحرف نشدن از مسیر درست است و در قرآن و متون عربی با همین مفهوم به کار می‌رود. این واژه ریشه در فعل «قام» دارد و در برابر آن واژه‌هایی مانند انحراف و گمراهی قرار می‌گیرند.

۴ بار به صورت اسم «أَقْوَم» (استوارتر، راست‌تر)

۱ بار به صورت اسم «قَوَام» (پایداری، ایستادگی)

۳ بار به صورت اسم «قَوَّٰمِين» (پایداران، کسانی که قیام می‌کنند)

قَوَّٰمِين / جمع مرفوع: قَوَّامُونَ

۱) معنی‌های دقیق و گسترده

قَوَّٰمِين جمعِ مذکّر سالمِ واژهٔ قَوَّام است. این واژه از نظر معنایی به کسی گفته می‌شود که:

• پیوسته مسئولیت انجام کاری را بر عهده دارد
• مراقبت، نگهداری و سرپرستی مداوم انجام می‌دهد
• با پایداری، نظم و تعهد به کاری ایستاده است
• بر اجرای درست یک امر نظارت دائمی دارد

در زبان دینی و قرآنی، این واژه بیشتر به معنای:

• پایدار در عدالت
• ایستاده بر حق
• متعهد به انجام وظیفه بدون سستی

به‌کار می‌رود.

۲) ریشه و ساخت صرفی

• ریشهٔ ثلاثی: ق و م
• این ریشه دلالت بر:
  • ایستادن
  • برپا شدن
  • پایداری
  • استمرار و استقامت

قَوَّام بر وزن فَعَّال است که در زبان عربی نشان‌دهندهٔ شدت، تکرار و پایداری در انجام عمل می‌باشد.

قَوَّٰمِين:

• جمع مذکّر سالم
• حالت منصوب و مجرور
• مفرد: قَوَّام
• جمع مرفوع: قَوَّامُونَ

۳) کاربرد در زبان عربی

این واژه بیشتر در کاربردهای رسمی، فصیح و دینی دیده می‌شود، از جمله:

• متون قرآنی
• ادبیات دینی
• خطبه‌ها و نوشته‌های اخلاقی

نمونهٔ قرآنی معنایی (نه نقل آیه): افرادی که همواره در اجرای عدالت ثابت‌قدم هستند و در برابر بی‌عدالتی سستی نمی‌کنند.

در زبان عربی معاصر نیز برای توصیف افرادی با:

• تعهد بالا
• مسئولیت‌پذیری دائمی
• پایبندی عملیبه‌کار می‌رود، هرچند کاربرد آن رسمی و سنگین است.

۴) اطلاعات ریشه‌شناختی (اتیمولوژی)

ریشهٔ ق و م از کهن‌ترین ریشه‌های زبان‌های سامی است و در زبان‌های هم‌خانواده نیز دیده می‌شود.

ویژگی‌های ریشه‌ای:

• مفهوم اصلی: ایستادن و برپا بودن
• تحول معنایی: از حرکت فیزیکی به ثبات اخلاقی و مسئولیتی

ساخت «قَوَّام» نشان‌دهندهٔ کسی است که نه‌تنها می‌ایستد، بلکه مداومت و استمرار در ایستادگی دارد.

۵) مترادف‌ها (Synonyme)

در زبان عربی، مترادف‌های مفهومی قَوَّٰمِين عبارتند از:

• القائمون
• المحافظون
• الملتزمون
• الثابتون
• المستقيمون
• المسؤولون

بسته به بافت جمله، هر یک بخشی از بار معنایی را منتقل می‌کند.

۶) متضادها (Antonyme)

برخی متضادهای معنایی عبارتند از:

• المتخاذلون (سست‌همتان)
• المتهاونون (سهل‌انگاران)
• الغافلون (غافلان)
• المهملون (کوتاهی‌کنندگان)
• الظالمون (در تقابل با عدالت)

جمع‌بندی معنایی

قَوَّٰمِين به افرادی گفته می‌شود که با پایداری، تعهد و مسئولیت‌پذیری مداوم، بر انجام یک امر ـ به‌ویژه عدالت و حق ـ ایستاده‌اند و از آن کوتاه نمی‌آیند.

قَوّامونَ جمعِ قَوّام است و از نظر معنایی به کسی اشاره دارد که به‌طور پیوسته، پایدار و با تعهّد مسئولیت برپا داشتن، نگهداری، اداره‌کردن و رسیدگی‌کردن به چیزی یا کسی را بر عهده دارد.
این واژه صرفاً «انجام‌دهندهٔ یک کار» نیست، بلکه دلالت بر ثبات، استمرار، مراقبت مداوم، مسئولیت‌پذیری و نظارت فعال دارد.

بُعدهای معنایی اصلی:

• برپا نگه‌دارنده و نگهبان
• مسئول اداره و سامان‌دهی
• متعهد به مراقبت دائمی
• کسی که وظیفه را رها نمی‌کند و پیوسته بر آن قائم است

در متون دینی، این واژه اغلب با بار اخلاقی و مسئولیتی به‌کار می‌رود، نه صرفاً قدرت یا برتری.

۳۸۳ بار به صورت اسم «قَوْم» (قوم، مردم)

۷۰ بار به صورت اسم «قِيَٰمَة» (قیامت، روز رستاخیز)

۱ بار به صورت صفت «قِيَم» (درست، مستقیم)

۵ بار به صورت صفت «قَيِّم» (ارزشمند، راست، پایدار)

۲ بار به صورت اسم «قَيِّمَة» (ارزشمند، پایدار)

۳ بار به صورت صفت «قَيُّوم» (پایدار، نگهدارنده)

• وزن صرفی: فَیَّعول (قیّوم بر وزن «فیّعول» با تشدید یاء)
• ضبط: اَلْقَيُّومُ (با الف و لام تعریف؛ یاء مشدد)
• جمع: ندارد (اسمِ صفتیِ مبالغه‌ای است که غالباً برای خداوند به صورت مفرد و معرفه به‌کار می‌رود)
• ریشه: ق-و-م

1. معنای کامل و شرح کاربردی

• معنای اصلی: آن که خودْ قائم است و به ذات خویش پایدار، و قیام‌بخشِ دیگران؛ نگاه‌دارنده و تدبیرکنندهٔ همهٔ اشیا؛ کسی/آنچه به همهٔ امور قیام دارد و همه به او قائم‌اند.
• در کلام اسلامی: از اسمای حسنای الهی؛ دلالت بر بقا، دوام، استقلال وجودی، و احاطهٔ تدبیری بر همهٔ هستی دارد.
• در قرآن: همراه با «الحیّ» در آیه‌الکرسی: «اللَّهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ»؛ نیز در آل‌عمران 2 و طه 111. ترکیب «الْحَيُّ الْقَيُّومُ» بر زندهٔ پایدار و قیّومِ مطلق دلالت دارد.
• بُعد معنایی:
  • «قائم به نفس»: بی‌نیاز از غیر در بقا.
  • «مُقیمِ غیر»: برپا دارنده و نگهبانِ نظام عالم.
  • «دائماً متکفّل»: پیوسته عهده‌دارِ تدبیر و روزی و حساب.
• فرق با «قائم»: قائم یعنی ایستاده/برپا؛ قیّوم صیغهٔ مبالغه است: بسیار قیام‌کننده، دائم‌القِوام، و قیام‌بخشِ دیگران؛ شدت و دوام را می‌رساند.

2. کاربرد در زبان عربی

• حوزهٔ کاربرد: دینی-قرآنی، کلامی، دعاها و اذکار.
• ساخت نحوی:
  • غالباً معرفه با «الـ»: «القيّوم».
  • به عنوان خبر یا صفت برای «الله»: «اللهُ… القيّومُ».
  • در ندا و دعا: «يا حيّ يا قيّوم».
• سبک و لحن: فصیح، رسمی و متعالی؛ در نثر کلاسیک دینی بسیار رایج؛ در محاورهٔ عادی تقریباً فقط در سیاق دینی شنیده می‌شود.
• ترکیبات رایج:
  • «الحيّ القيّوم»
  • «قائمٌ بالقِسط القيّوم» (از آیه: «قائِمًا بالقِسط» در ارتباط با معنای قیام به عدالت)

3. ویژگی‌های دستوری (نحوی/صرفی)

• نوع واژه: اسم صفتی (اسم مبالغه) بر وزن فیّعول از ریشه «قامَ يقومُ».
• اعراب:
  • رفع: القَيُّومُ
  • نصب: القَيُّومَ
  • جرّ: القَيُّومِ
• تعریف/نکره: تعریف‌شده غالباً به‌کار می‌رود؛ صورت نکرهٔ «قَيُّومٌ» از نظر نظری ممکن است، اما در استعمال دینی نادر است.
• صرف فعل از همین ریشه (برای درک ریشه):
  • قامَ، يقومُ، قِيامًا/قَوْمًا: برخاست/برمی‌خیزد؛ قیام.
  • أقامَ، يُقيمُ، إقامَةً: برپا داشت/برپا می‌دارد.
  • قَيُّوم: اسم مبالغه از «قائم» (قائم ← قیّوم؛ تشدید برای مبالغه).

4. اطلاعات ریشه‌شناختی (اتیمولوژی)

• ریشه: ثلاثی «ق-و-م» دلالت بر ایستایی، پایداری، برپایی و به‌پاداشتن دارد.
• تدرّج معنایی:
  • قامَ: ایستاد، برخاست.
  • قِوام/قِیام: پایداری، اساس و استواری.
  • قِیّام/قَيِّم/قَيُّوم: شدتِ معنای برپاکنندگی و نگهداری.
• قیاس ساخت: تبدیل «قائم» به «قَيّوم» به‌مثابه صیغهٔ مبالغه (مشابه: «غفور»، «شكور»، اما اینجا با تضعیف یاء: فیّعول)؛ برخی نحویان آن را از ابواب قیاس کم‌نظیر ولی فصیح قرآنی دانسته‌اند.
• در ادبیات سامی: ریشه مشترک در عربی و پیوندهای معنایی با عبری «קם» (قام/برخاست) وجود دارد؛ هرچند «قیّوم» به‌صورت دقیق همتا در عبری متأخر ندارد؛ بیشتر عنوانی الهیِ عربی-اسلامی است.

5. معادل‌ها، هم‌معناها و متضادها

• در عربی (مترادف‌های نزدیک معنایی در بافت دینی):
  • الحيّ القيّوم (ترکیب تثبیتی)
  • الدائم (پایدار)
  • الباقي (باقی)
  • القائم بنفسه (خودقائم)
  • المُقيم لغيره / المُدبِّر (برپا دارنده/تدبیرکننده)
  • القَيِّم (گاه به معنی نگهبان/متولی؛ نزدیک ولی نه دقیقاً هم‌معنا)
• در عربی (متضادهای مفهومی، نه لزوماً واژگانی مستقیم):
  • الفاني (فانی)
  • الزائل (زوال‌پذیر)
  • المحتاج إلى غيره (وابسته به غیر)
• در فارسی (معادل‌ها/برگردان‌های مفهومی):
  • قیّوم: نگه‌دارنده، قوام‌بخش، برپا دارندهٔ جهان
  • همیشه‌زنده و پایدار
  • قائم به ذات و مقوّم غیر
• در فارسی (متضادهای مفهومی):
  • فانی، ناپایدار، نیازمند، وابسته

6. نکات کاربردی و ظرایف معنایی

• «الحيّ القيّوم» در کنار هم، جامعِ حیات مطلق و قیّومیّت مطلق است: زنده‌ای که حیاتش ذاتی و ازلی است و به‌واسطهٔ آن قیامِ همهٔ ممکنات برقرار است.
• «قیّومیّت» در الهیات اسلامی به معنای: استمرار آفرینش، تدبیر، روزی‌رسانی، و نگهبانی دائمی؛ نه صرفاً آفرینش اولیه.
• در دعاها: «يا حيّ يا قيّوم» برای طلب یاری، ثبات، اصلاح حال و دفع فتور خوانده می‌شود.

7. نمونه‌های کاربرد (عربی با ترجمهٔ فارسی)

• عربی: «اللَّهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ»
  • ترجمهٔ فارسی: «خداست که جز او معبودی نیست؛ زندهٔ پایدار و قیّوم است.»
• عربی: «يا حيّ يا قيّوم، برحمتِكَ أستغيث»
  • ترجمهٔ فارسی: «ای زندهٔ پایدار، به رحمتت فریاد می‌خواهم.»

8. تفاوت با واژگان نزدیک

• قیّوم vs. قَيِّم: «قَيِّم» غالباً به معنی سرپرست، متولی، گران‌بها یا راست/درست (قیّمُ الشيء: ارزش آن؛ قیّم علی الوقف: متولیِ وقف). «قیّوم» مبالغه در قیام و تدبیرِ عام و مطلق است و در اسماءِ الهی اختصاص معنایی دارد.
• قیّوم vs. قائم: «قائم» صفت فاعلیِ ساده؛ «قیّوم» شدت، دوام و عمومیت را می‌رساند.

9. نکات آوایی و املایی

• تشدید روی «ی» الزامی: القَيُّوم.
• مدّ در تلفظ: qayyūm (با کشش در واو).
• در کتابت فارسی/عربی: گاهی «القیوم» بی‌حرکت نوشته می‌شود؛ در قرائت، تشدید رعایت شود.

10. معادل‌های پیشنهادی برای ترجمهٔ دقیق به فارسی (بسته به متن)

• در متون تفسیری/کلامی: «قیّوم» را بی‌ترجمه نگه دارید و در پاورقی توضیح دهید: «خودبنیادِ پاینده و نگاه‌دارندهٔ همهٔ موجودات».
• در ترجمهٔ آزاد: «زندهٔ پایدار و نگاه‌دارندهٔ جهان» یا «پاینده و قوام‌بخش».

۱۴ بار به صورت اسم «مَقَام» (مقام، جایگاه)

۱۷ بار به صورت اسم فاعل «قَآئِم» (ایستاده، برپا دارنده)

۵ بار به صورت اسم فاعل مؤنث «قَآئِمَة» (ایستاده، برپا دارنده [مونث])

۱ بار به صورت مصدر باب دوم «تَقْوِیم» (ارزش‌گذاری، تنظیم)

۲ بار به صورت مصدر باب چهارم «إِقَام» (برپایی، اقامه)

۱ بار به صورت مصدر باب چهارم «إِقَامَت» (برپایی، اقامه)

۱۰ بار به صورت اسم فاعل باب چهارم «مُّقِیم» (مقیم، ساکن، برپا دارنده)

۳ بار به صورت اسم مفعول باب چهارم «مُقَام» (جایگاه قرار داده‌شده)

۱ بار به صورت اسم مفعول باب چهارم «مُقَامَة» (جایگاه قرار داده‌شده [مونث])

۳۷ بار به صورت اسم فاعل باب دهم «مُّسْتَقِيم» (مستقیم، راست، پایدار)

۱. معنی لغوی و مفهومی:
واژه «مستقیم» در زبان عربی به معنی «راست»، «صاف»، «بدون انحراف»، «درست» و «هموار» است. این واژه معمولاً برای توصیف چیزی که هیچ کجی یا انحرافی ندارد به کار می‌رود، چه در معنای واقعی (مانند خط مستقیم) و چه در معنای مجازی (مانند راه و روش درست).

۲. کاربرد واژه در زبان عربی:
در زبان عربی، «مستقیم» هم به صورت صفت برای اشیا، راه‌ها، رفتارها و حتی عقاید به کار می‌رود. مثلاً:

• طریقٌ مستقیمٌ: راهی راست و بدون انحراف
• رجلٌ مستقیمٌ: مردی درستکار یا راستگو
• رأیٌ مستقیمٌ: نظر صحیح و بی‌انحراف

۳. نمونه قرآنی:
واژه «مستقیم» در قرآن کریم بارها آمده است. مشهورترین آیه، سوره حمد، آیه ۶ است:
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ
یعنی: «ما را به راه راست هدایت کن.»

۴. ویژگی‌های دستوری (گرامری):

• نوع واژه: صفت (صفت مشبهه)
• ریشه: ثلاثی مزید (از ریشه ق-و-م با وزن استفعال: استقام، یستقیم، استقامت)
• جمع: مستقیمون (مذکر)، مستقیمات (مونث)
• مذکر و مونث: مستقیم (مذکر)، مستقیمة (مونث)
• کاربرد: هم به صورت مفرد و هم جمع به کار می‌رود.

۵. اطلاعات ریشه‌شناسی (اتیمولوژی):
«مستقیم» از ریشه «ق-و-م» گرفته شده که به معنای ایستادن، راست بودن و قرار گرفتن است. با اضافه شدن حروف استفعال (اِستَ-)، معنی طلب یا حالت را می‌دهد؛ یعنی کسی یا چیزی که در حالت ایستادگی، راستی و بدون انحراف است.

۶. مترادف‌ها و متضادها:

• مترادف‌ها (عربی):
  • صَحیح (صحیح)
  • سَویّ (هموار، راست)
  • مُعتَدِل (متعادل)
  • سَلیم (سالم)
  • راشِد (راست‌رو)
• مترادف‌ها (فارسی):
  • راست
  • صاف
  • بی‌کج
  • درست
  • مستقیم
• متضادها (عربی):
  • • مُنحَرِف (منحرف)
  • مُعوَجّ (کج)
  • مُلتَوٍ (پیچیده)
  • أعوَج (کج)
• متضادها (فارسی):
  • منحرف
  • کج
  • پیچیده
  • خمیده

جمع‌بندی:

واژه «مستقیم» صفتی است که در عربی و فارسی برای بیان راستی، درستی و نبود انحراف به کار می‌رود و کاربردهای فراوانی در متون دینی، ادبی و روزمره دارد.