004-055-099-نساء

فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ ۚ وَكَفَىٰ بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا

از میان آنان، گروهی به او ایمان آوردند و گروهی از او روی گرداندند؛ و دوزخ، برای شعله‌ور ساختن (و کیفر دادن آنان)، بس است.

فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ

از میان آنان، کسانی هستند که به او ایمان آوردند.

• فَـ
  • حرف عطف و تفریع است.
  • معنای «پس، بنابراین، در نتیجه» می‌دهد و جمله را به جمله‌های قبل در آیه‌های پیشین وصل می‌کند.
  • اینجا نشان می‌دهد آنچه در این آیه گفته می‌شود، نتیجه یا ادامه‌ی مطالب پیشین است (مثلاً بیان واکنش گروه‌های مختلف اهل کتاب یا مردم نسبت به پیامبر و قرآن).
• مِنْهُمْ
  • «مِنْ» = حرف جر به معنی «از».
  • «هُمْ» = ضمیر جمع غایب، به معنی «آنان».
  • مجموع «مِنْهُمْ» یعنی «از میان آنان» یا «برخی از آنان».
  • اشاره به گروهی است که پیش‌تر در سیاق آیات معرفی شده‌اند (اهل کتاب، یا مخاطبان خاص آن آیه؛ مفسران بر اساس سیاق سوره تعیین می‌کنند).
• مَنْ
  • اسم موصول یا اسم شرط نیست، اینجا «مَنْ» موصولیه است، به معنای «کسانی که».
  • این «مَنْ» فاعل فعل «آمَنَ» است در جمله‌ی بعدی.
  • ساختار: «مِنْهُمْ مَنْ آمَنَ…» یعنی «از میان آنان، کسانی هستند که ایمان آوردند».
• آمَنَ
  • فعل ماضی، مفرد، غایب (او ایمان آورد).
  • ریشه‌ی سه‌حرفی: «أ م ن».
  • باب: «أَفْعَلَ» (أَمَنَ → آمَنَ به معنی ایمان آوردن).
  • معنای اصلی ریشه «أ م ن» امنیت، آرامش و اطمینان است؛ ایمان یعنی پذیرفتن همراه با اطمینان قلبی و تصدیق درونی.
  • در اصطلاح دینی: تصدیق قلبی، اقرار زبانی و عمل با اعضا مطابق آن تصدیق.
• بِهِ
  • «بِـ» = حرف جر.
  • «هِ» = ضمیر غایب مفرد مذکر: «او / آن».
  • «بِهِ» یعنی «به او» یا «به آن».
  • مرجع «هِ» معمولاً:
    • یا پیامبر اکرم ﷺ
    • یا قرآن
    • یا آنچه در آیات قبل ذکر شده (نصوص، آیات، کتاب الهی).
  • مفسران با توجه به سیاق سوره مورد نظر تعیین می‌کنند دقیقاً به چه چیز برمی‌گردد، اما در هر صورت، مقصود ایمان آوردن به فرستاده‌ی خدا و پیام الهی است.

وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ

و از میان آنان، کسانی هستند که از او روی گرداندند / دیگران را از او بازداشتند.

• وَ
  • حرف عطف، به معنی «و».
  • جمله‌ی دوم را به جمله‌ی اول وصل می‌کند تا دو گروه مختلف را نشان دهد:
    • گروه مؤمن
    • گروه بازدارنده و روی‌گردان
• مِنْهُمْ
  • همان ساختار جمله‌ی قبلی:
  • «مِنْ» = از
  • «هُمْ» = آنان
  • یعنی «از میان آنان».
• مَنْ
  • همانند جمله‌ی قبلی، اسم موصول به معنی «کسانی که».
  • فاعل فعل «صَدَّ» است.
• صَدَّ
  • فعل ماضی، مفرد، غایب (او بازداشت/منع کرد).
  • ریشه: «ص د د».
  • صیغه: «فَعَّلَ» (تشدید در حرف دوم، که بر شدت یا تکرار دلالت دارد).
  • معنای اصلی «صَدَّ» در این‌جا:
    • برگرداندن، بازداشتن، منصرف کردن؛
    • هم می‌تواند به معنی «خودش روی گرداند» باشد،
    • هم به معنی «دیگران را بازداشت و از آن چیز دور کرد».
  • مفسران گفته‌اند:
    • شامل کسی است که خودش روی می‌گرداند،
    • و نیز کسی که دیگران را از ایمان و از پیامبر و از قرآن برحذر می‌دارد، تبلیغ منفی می‌کند، یا مانع می‌شود.
• عَنْهُ
  • «عَنْ» = حرف جر، غالباً برای دور شدن، روی گرداندن و جدایی به کار می‌رود.
  • «هُ» = ضمیر مفرد، غایب: «او / آن».
  • «عَنْهُ» یعنی «از او / از آن».
  • مرجع ضمیر «هُ» همان مرجع «هِ» در «بِهِ» است:
    • یا پیامبر،
    • یا قرآن،
    • یا پیام الهی.
  • ترکیب: «صَدَّ عَنْهُ» = «از او روی گرداند / دیگران را از او بازداشت».

این جمله تضاد رفتاری دو گروه را نشان می‌دهد:

• گروه اول: پذیرش (آمَنَ بِهِ)
• گروه دوم: رد و ممانعت (صَدَّ عَنْهُ)

وَكَفَىٰ بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا

و دوزخ، برای شعله‌ور ساختن (و کیفر دادن آنان)، بس است.

• وَ
  • حرف عطف، این جمله را به دو جمله‌ی قبل وصل می‌کند.
  • نتیجه و تهدید مربوط به گروهِ «صَدَّ عَنْهُ» را بیان می‌کند؛ هرچند از نظر ساختاری، خبر کلی است.
• كَفَىٰ
  • فعل ماضی، مفرد، غایب (کافی بود / بس است).
  • ریشه: «ك ف ي» به معنی کافی بودن، کفایت کردن.
  • در زبان عربی دینی وقتی گفته می‌شود «كَفَىٰ بِـ…» یعنی «همین یک چیز، به تنهایی، برای این کار بس است» و نوعی تهدید و تاکید در آن هست.
  • اگرچه ماضی است، اما در مقام بیان حقیقت ثابت، معنای حال نیز می‌دهد: «بس است».
• بِجَهَنَّمَ
  • «بِـ» = حرف جر، در این‌جا همراه فعل «كَفَىٰ» می‌آید و معمولاً معنی «به عنوان» و «برای» می‌دهد.
  • «جَهَنَّمَ» = اسم خاص، یکی از نام‌های دوزخ.
  • برخی لغویان گفته‌اند «جهنم» از ریشه‌ای به معنی «گود و عمیق بودن» است، اشاره به عمق و هولناکی آن.
  • ترکیب «كَفَىٰ بِجَهَنَّمَ» یعنی: «دوزخ، به تنهایی کافی است»؛ یعنی خودِ جهنم آن‌قدر سخت و شدید است که برای کیفر این گروه، همین کافی است.
• سَعِيرًا
  • اسم، منصوب، در این ترکیب معمولاً مفعول مطلق یا تمییز یا حال تفسیر می‌شود.
  • ریشه: «س ع ر»، به معنی شعله‌ور شدن آتش، افروخته بودن.
  • «سَعِير» یعنی آتش بسیار شعله‌ور و زبانه‌کش، شعله‌سوزان.
  • «سَعِيرًا» در اینجا:
    • یا یعنی «در حال شعله‌ور بودن»،
    • یا به معنی «آتش سوزان و شعله‌ور» و صفت شدت عذاب جهنم را نشان می‌دهد.

ترکیب کامل:

• «وَكَفَىٰ بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا»
  • یعنی: «و جهنم، با آن آتش شعله‌ورش، برای کیفرشان بس است.»
  • هم بیان شدت عذاب است، هم بیان این‌که اگر کسی از ایمان روی گرداند و از پیام الهی بازداشت، چنین سرانجامی در انتظار اوست.