004-054-099-نساء

أَم يَحسُدونَ النّاسَ عَلىٰ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ ۖ فَقَد آتَينا آلَ إِبراهيمَ الكِتابَ وَالحِكمَةَ وَآتَيناهُم مُلكًا عَظيمًا

آیا مردم را بر آنچه خدا از فضل و بخشش خود به آنان عطا کرده است، حسد می‌برند؟ پس (بدانند که) ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان پادشاهی بزرگی عطا کردیم.

جملهٔ اول:

أَم يَحسُدونَ النّاسَ عَلىٰ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ

ترجمه:
آیا مردم را بر آنچه خدا از فضل و بخشش خود به آنان عطا کرده است، حسد می‌برند؟

توضیح واژه‌ها:

• أَم
  • حرف عطف/سؤال است.
  • اینجا بیشتر حالت «آیا» بعد از یک ملامت و سرزنش دارد؛ یعنی: «آیا (باز هم) چنین می‌کنند که…؟».
• يَحسُدونَ
  • فعل مضارع، از ریشهٔ «حَسَدَ» به معنای «حسادت کردن، آرزوی زوال نعمت دیگری را داشتن».
  • «يَحسُدونَ» یعنی «حسد می‌برند / حسادت می‌کنند».
  • حسد در نگاه قرآنی حالتی نکوهیده است؛ چون انسان نعمت الهی را در دیگری نمی‌بیند و آن را برنمی‌تابد، و در دل آرزو می‌کند که آن نعمت از او گرفته شود.
• النّاسَ
  • «الناس» به معنای «مردم» است.
  • در تفاسیر گفته شده است که منظور، بیشتر پیامبر و مؤمنان است که خدا به آنان نعمت وحی، ایمان، مقام نبوت و هدایتی ویژه داده؛ اما تعبیر «الناس» به صورت عام آمده تا نشان دهد موضوع، حسادت بر نعمت‌های الهی است که به انسان‌ها داده می‌شود.
• عَلىٰ
  • حرف جر به معنای «بر، نسبت به».
  • «يحسدون الناس على» یعنی «به مردم بر آنچه دارند حسد می‌برند»، یعنی نسبت به آن نعمت‌ها ناراحت‌اند.
• ما
  • اسم موصول به معنای «آنچه، چیزی که».
  • اینجا همهٔ نعمت‌هایی را که در ادامه به خدا نسبت داده شده، در بر می‌گیرد.
• آتاهُمُ
  • فعل ماضی، از ریشهٔ «أتى» در باب اِفعال: «آتَى يُؤتي إيتاءً» به معنای «عطا کردن، دادن».
  • «آتاهُم» یعنی «به آنان عطا کرد».
  • ضمیر «هم» به همان کسانی برمی‌گردد که مورد حسد واقع شده‌اند (پیامبر، اهل ایمان، و به طور کلی صاحبان نعمت‌های الهی).
• اللَّهُ
  • فاعل برای «آتاهُم».
  • تأکید می‌کند که این نعمت‌ها مستقیماً از جانب خداست، نه از خودشان و نه از دیگران؛ پس حسد در حقیقت نوعی اعتراض پنهان به قسمت و بخشش الهی است.
• مِن فَضلِهِ
  • «مِن» برای بیان منشأ و جنس است؛ یعنی این عطا از «فضل» خداست.
  • «فَضل» یعنی بخشش افزون، دهشی که بیش از استحقاق ظاهری بندگان است؛ نعمت اضافی و برتری‌ای که به آنان داده می‌شود.
  • «من فضله» یعنی: از سر لطف و کرم و افزون‌بخشی خود، نه از باب وظیفه و الزام.
  • مفهوم مهم: خدا بر اساس فضل خود، به بعضی بندگان نعمت‌های خاصی می‌دهد؛ حسد بردن به این تفاوت‌ها یعنی نپذیرفتن حکمت خدا در تقسیم فضل.

جملهٔ دوم:

فَقَد آتَينا آلَ إِبراهيمَ الكِتابَ وَالحِكمَةَ وَآتَيناهُم مُلكًا عَظيمًا

ترجمه:
پس (بدانند که) ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان پادشاهی بزرگی عطا کردیم.

توضیح واژه‌ها:

• فَـ
  • «فَ» در اینجا برای نتیجه و تعلیل است؛ یعنی «پس، بنابراین».
  • ارتباط معنایی: گویا می‌گوید: اگر حسد شما برای این است که چرا به برخی انسان‌ها نعمت ویژه داده شده، پس بدانید این روش خدا تازه نیست؛ ما پیش از این نیز چنین کرده‌ایم.
• قَد
  • برای تأکید بر وقوع و تحقق فعل در گذشته می‌آید.
  • «قد آتينا» یعنی «قطعاً ما داده‌ایم / حتماً عطا کرده‌ایم».
• آتَينا
  • فعل ماضی متکلم مع الغیر (جمع) از ریشهٔ «أتى» در باب اِفعال، همانند «آتاهُم».
  • «آتينا» یعنی «ما عطا کردیم، ما دادیم».
  • «نا» در «آتينا» ضمیر متکلم جمع است، که در مورد خدا به معنای «ما» برای تعظیم است، نه تعدد.
• آلَ إِبراهيمَ
  • «آل» یعنی «خاندان، اهل، پیروان ویژه و نزدیکان».
  • «آل ابراهیم» یعنی خاندان ابراهیم، که شامل پیامبرانی مانند اسحاق، یعقوب، یوسف، داوود، سلیمان، و دیگران از نسل او است.
  • اشاره به این دارد که خدا در تاریخ، به این خاندان نعمت‌های ویژه و مقامات بزرگ داده است.
• الكِتابَ
  • «کتاب» در اینجا یعنی کتاب‌های آسمانی، وحی الهی، شریعت و دستورهای الهی.
  • به خاندان ابراهیم، کتاب‌هایی مانند صحف ابراهیم، تورات (به موسى از بنی‌اسرائیل، که از نسل ابراهیم است)، زبور (به داوود) داده شد.
  • «آتينا آل إبراهيم الكتاب» یعنی: ما به این خاندان، نعمت هدایت الهیِ مکتوب و قانون و شریعت داده‌ایم.
• وَالحِكمَةَ
  • «حکمت» در لغت: قرار دادن چیزها در جای خود، دانایی همراه با درک درست، بینش، فهم عمیق، و نیز «سخن درست و محکم».
  • در تفاسیر:
    • گاهی حکمت به معنای «علم به دین و عمل مطابق آن» آمده است،
    • گاهی به معنای «نبوت و فهم درست از وحی»،
    • و گاهی «قضاوت عادلانه و عقل سلیم».
  • جمع شدن «کتاب» و «حکمت» کنار هم نشان می‌دهد که خدا به آنان هم متن وحی (کتاب) و هم فهم درست، تفسیر صحیح، و قدرت اجرای آن را داده است.
• وَآتَيناهُم
  • تکرار فعل «آتينا» به صورت «آتيناهم» (به آنان عطا کردیم) برای تأکید بر نعمت بعدی است.
  • «هم» ضمیر جمع، باز به «آل ابراهیم» برمی‌گردد.
  • معنایش: «و ما به آنان عطا کردیم…».
• مُلكًا
  • «مُلک» یعنی «حکومت، سلطنت، فرمانروایی، قدرت سیاسی و زمینی».
  • مراد: خدا به بعضی از افراد خاندان ابراهیم مانند داوود و سلیمان، سلطنت‌های بسیار گسترده، اقتدار سیاسی و امکانات بزرگ داد.
  • «ملک» اینجا فقط به معنای حکومت خشک نیست، بلکه نوعی اقتدار همراه با امکانات مادی و حاکمیت بر مردم و سرزمین‌هاست.
• عَظيمًا
  • صفت برای «ملکًا».
  • «عظیم» یعنی بسیار بزرگ، چشمگیر، مهم.
  • «ملکاً عظیماً» یعنی پادشاهی بسیار گسترده و مهم.
  • این تعبیر نشان می‌دهد که نعمت‌های الهی برای برخی از بندگان، نه فقط معنوی (کتاب و حکمت)، بلکه دنیوی و ظاهری هم بوده است، و این بر اساس مشیت و حکمت الهی است؛ حسد نسبت به چنین تفاوت‌هایی نادرست است.

جمع‌بندی مفهومی دو جمله:
آیه می‌گوید: چرا به مردمی که خدا از سر لطفش به آنها نعمت داده حسد می‌برید؟ این روش خدا همیشه بوده؛ همان‌طور که پیش‌تر به خاندان ابراهیم کتاب آسمانی، دانایی و درک درست (حکمت)، و حتی حکومت و پادشاهی بزرگ عطا کرد. نعمت‌ها را خدا با فضل خود تقسیم می‌کند و حسد، در حقیقت اعتراض پنهان به این تقسیم الهی است.