004-037-099-نساء

الَّذينَ يَبخَلونَ وَيَأمُرونَ النّاسَ بِالبُخلِ وَيَكتُمونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ ۗ وَأَعتَدنا لِلكافِرينَ عَذابًا مُهينًا

ترجمه:
کسانی که بخل می‌ورزند و مردم را نیز به بخل فرمان می‌دهند، و آنچه را خدا از فضل و بخشش خود به آنان داده پنهان می‌کنند؛ و ما برای کافران عذابی خوارکننده آماده کرده‌ایم.

جملهٔ اول:
الَّذينَ يَبخَلونَ

ترجمه:
کسانی که بخل می‌ورزند

توضیح واژه‌ها:

• الَّذينَ
  • اسم موصول (اسم ربط‌دهنده) برای جمعِ عاقل (آدم‌ها) است.
  • معادل: «کسانی که».
  • نقش آن این است که گروهی با یک صفت مشخص را معرفی کند؛ صفت آنها در ادامه می‌آید (یَبخَلونَ، یأمرون…).
• يَبخَلونَ
  • فعل مضارع، جمعِ غایب (آنها)، ریشه: «بَخَلَ» یعنی خسیس بودن / دریغ کردن.
  • معنی: «بخل می‌ورزند»، «دریغ می‌کنند و نمی‌دهند».
  • در کاربرد قرآنی، بخل فقط خسیس بودن مالیِ ساده نیست؛
    • می‌تواند بخل در مال، علم، توان، موقعیت اجتماعی یا هر نعمتی باشد که باید در راه خدا و خلق استفاده شود ولی صاحب آن، خودخواهانه حبس می‌کند.
  • نکته معنایی: فعل مضارع دلالت بر استمرار دارد؛ یعنی عادت و روش ثابت آنها «بخل‌ورزی» است، نه یک کار اتفاقی.

جملهٔ دوم:
وَيَأمُرونَ النّاسَ بِالبُخلِ

ترجمه:
و مردم را نیز به بخل فرمان می‌دهند

توضیح واژه‌ها:

• وَ
  • حرف عطف، یعنی «و».
  • اینجا نشان می‌دهد که این کار، افزوده و در کنار بخل شخصی آنهاست؛ یعنی هم خودشان بخیل‌اند، هم دیگران را به بخل می‌کشانند.
• يَأمُرونَ
  • فعل مضارع، جمعِ غایب، از ریشه «أمَرَ» به معنی دستور دادن، فرمان دادن.
  • معنی: «دستور می‌دهند»، «فرمان می‌دهند»، «تشویق و وادار می‌کنند».
  • نکته: «امر» در عربی همیشه فقط فرمان رسمی نیست؛ شامل جهت‌دادن، ترغیب، فشار اجتماعی و فرهنگی هم می‌شود.
• النّاسَ
  • «ناس» یعنی مردم، انسان‌ها.
  • با «ال» معرفه شده؛ یعنی عموم مردم یا دست‌کم محیط اطراف و پیروانشان.
  • مفعول فعل «یَأمُرونَ» است؛ یعنی کسانی که به آنها دستور می‌دهند.
• بِالبُخلِ
  • «بُخل»: اسم، به معنی خساست، دریغ‌کاری، خودداری نادرست از انفاق و بخشش.
  • «بِـ»: حرف جر، در اینجا برای تعدیه و بیان متعلقِ امر آمده؛ یعنی «به بخل (فرمان می‌دهند)» یا «به بخل وامی‌دارند».
  • مفهوم:
    • آنها فقط خودشان نمی‌دهند؛
    • بلکه جوّی می‌سازند که در آن، کمک کردن، انفاق، بخشش، زشت یا غیرمنطقی جلوه داده می‌شود و بخل، عاقلانه و درست نشان داده می‌شود.

جملهٔ سوم:
وَيَكتُمونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ

ترجمه:
و آنچه را خدا از فضل و بخشش خود به آنان داده، پنهان می‌کنند

توضیح واژه‌ها:

• وَ
  • حرف عطف، یعنی «و».
  • نشان می‌دهد این هم یک ویژگی دیگر از همان گروه است، در ادامهٔ بخل و امر به بخل.
• يَكتُمونَ
  • فعل مضارع، جمعِ غایب، از ریشه «كَتَمَ» به معنی پنهان کردن، مخفی کردن، کتمان.
  • معنی: «پنهان می‌کنند»، «کتمان می‌کنند».
  • نکته:
    • کتمان در قرآن فقط پوشاندن فیزیکی (مثلاً مخفی کردن مال) نیست؛
    • شامل پنهان کردن حق، علم، آیات الهی، نشانه‌ها و هر نعمتی است که باید آشکار بشود ولی از روی غرض، مخفی می‌شود.
  • مضارع بودن باز نشان می‌دهد که این کار هم عادت و روش دائمی آنها است.
• ما
  • اسم موصول (یا موصوله)، به معنی «آنچه که».
  • مفعول «يَكتُمونَ» است: «آنچه را پنهان می‌کنند…».
• آتاهُمُ
  • فعل ماضی (گذشته) از «آتَى» یعنی عطا کرد، بخشید، داد.
  • «هُم»: ضمیر مفعولی جمع (به آنها).
  • معنی: «به آنان داده است» (در فارسی معمولاً زمان را حال‌گونه ترجمه می‌کنیم، ولی در عربی فعل گذشته است).
  • نکته:
    • به کار رفتن فعل ماضی گاهی برای تأکید واقع شدن و قطعی بودن نعمت است؛ یعنی این عطا، حتمی و محقق است.
• اللَّهُ
  • فاعل فعل «آتاهُمُ» است: بخشندهٔ واقعی خداست، نه خودشان، نه شانس، نه تلاش صرفاً مادی.
  • تأکید: نعمتی که آنها پنهان می‌کنند، منشأش الهی است؛ و همین، زشتی رفتارشان را بیشتر می‌کند.
• مِن فَضلِهِ
  • «مِن»: حرف جر، می‌تواند برای تبعیض باشد (چیزی از میان چیزی) یا برای بیان منشأ.
  • «فَضلِهِ»:
    • «فضل» یعنی زیادی، افزونی، بخشش افزون بر استحقاق.
    • اضافه به ضمیر «هِ»: فضلِ او، فضلِ خدا.
  • معنی مجموع: «از فضل خویش»، یعنی از روی لطف و کرامت اضافی‌اش، فراتر از استحقاق واقعی.
  • نکته معنایی:
    • آنچه دارند، حقِ حتمی شخصیِ آنها نیست؛
    • هدیه‌ای از فضل خداست.
    • با این حال، آن را هم پنهان می‌کنند تا دیگران بهره نبرند؛ چه در مال، چه در علم، چه در امکانات.

جملهٔ چهارم:
وَأَعتَدنا لِلكافِرينَ عَذابًا مُهينًا

ترجمه:
و ما برای کافران عذابی خوارکننده آماده کرده‌ایم.

توضیح واژه‌ها:

• وَ
  • حرف عطف.
  • این «و» این بار نتیجه و پیامد را به صفات قبلی پیوند می‌دهد؛ یعنی بعد از بیان صفات (بخل، امر به بخل، کتمان فضل خدا)، اکنون سرنوشت این گروه بیان می‌شود.
• أَعتَدنا
  • فعل ماضی، از ریشه «أَعَدَّ» (یا به صیغه «أعتَدَ» = آماده ساخت، مهیا کرد).
  • «نا»: ضمیر فاعلی جمع (ما)، که در قرآن معمولاً به خدا نسبت داده می‌شود (جمع تعظیم).
  • معنی: «آماده کرده‌ایم»، «مهیا کرده‌ایم».
  • نکته:
    • فعل ماضی برای تأکید بر قطعیت است؛ یعنی آماده بودن عذاب، حتمی و قطعی است، نه احتمالی.
• لِلكافِرينَ
  • «لِـ»: حرف جر، برای اختصاص و تعلق: «برای».
  • «الكافِرینَ»: جمعِ «کافر» از ریشه «كَفَرَ»
    • در اصل لغت «کفر» یعنی پوشاندن؛
    • در اصطلاح قرآنی: کسانی که آگاهانه حق را می‌پوشانند، نعمت را نادیده می‌گیرند، ناسپاسی و انکار می‌کنند.
  • نکته:
    • آیه، رفتارهایی که گفت (بخل، امر به بخل، کتمان فضل خدا) را با صفت «کفر» گره می‌زند؛
    • یعنی این صفات فقط یک ضعف اخلاقیِ کوچک نیست، جنبه‌ای از کفر و پوشاندن حق و نعمت خداست.
• عَذابًا
  • «عذاب»: رنج، مجازات، عقوبت.
  • نکره (تنکیر) آمده؛ این نکره بودن غالباً برای عظمت یا هول‌انگیزی است: «عذابی سخت / عذابی عظیم».
  • مفعول «أعتدنا» است: «عذابی را آماده کرده‌ایم».
• مُهينًا
  • صفت برای «عذابًا».
  • از ریشه «هَانَ / أهانَ»؛ «إهانة» یعنی خوار کردن، تحقیر کردن.
  • معنی: «خوارکننده»، «تحقیرکننده».
  • نکته:
    • عذابِ فقط دردناک نیست، همراه با خواری و شکستنِ ادعای دروغین عزت و برتری است.
    • کسانی که در دنیا با بخل و کتمان، خود را نگه می‌دارند و شاید خود را برتر و زرنگ می‌دانند، در آخرت با عذابی روبه‌رو می‌شوند که همراه با رسوایی و تحقیر است، نه فقط رنج جسمی.

جمع‌بندی ارتباطی (بدون تکرار آیه):

• گروهی توصیف شده‌اند که:
  1. خودشان بخل می‌ورزند (بخل در نعمت‌های الهی)،
  2. دیگران را نیز به همین خساست تشویق و وادار می‌کنند،
  3. نعمت‌هایی را که خدا از فضل خود به آنها داده، پنهان می‌کنند و اجازه نمی‌دهند دیگران بهره‌مند شوند.
• در پایان، اعلام می‌شود که برای این گروهِ کافر (پوشانندگان حق و نعمت) عذابی آماده شده که هم دردناک است و هم همراه با خواری و تحقیر.