«وَلا تَتَمَنَّوا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعضَكُم عَلىٰ بَعضٍ ۚ لِلرِّجالِ نَصيبٌ مِمَّا اكتَسَبوا ۖ وَلِلنِّساءِ نَصيبٌ مِمَّا اكتَسَبنَ ۚ وَاسأَلُوا اللَّهَ مِن فَضلِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيءٍ عَليمًا» ترجمهی فارسیِ پیوسته: «آنچه را خداوند به وسیلهی آن، برخی از شما را بر برخی دیگر برتری داده است آرزو نکنید. برای مردان، بهرهای است از آنچه (به دست آورده و) کسب کردهاند، و برای زنان نیز بهرهای است از آنچه (به دست آورده و) کسب کردهاند. و از فضل (و بخشش) خدا درخواست کنید؛ بهراستی خدا به هر چیزی داناست.»
جملهی اول: «وَلا تَتَمَنَّوا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعضَكُم عَلىٰ بَعضٍ» ترجمه: «و آرزو نکنید آنچه را خداوند به وسیلهی آن، برخی از شما را بر برخی دیگر برتری داده است.» توضیح واژهها و ترکیبها: - وَ
- حرف عطف، به معنی «و». جمله را به جملههای قبل یا بعد پیوند میدهد.
- لا تَتَمَنَّوا
- لا: «نهی»؛ یعنی «ممنوع است، انجام ندهید».
- تَتَمَنَّوا: فعل مضارع، مخاطب جمع (شما)، از ریشهی «م-ن-ی» به معنای «آرزو کردن، تمنا داشتن».
- معنای مجموع: «آرزو نکنید»، «آرزوی چیزی را در دل نپرورانید.»
- نکته:
- اینجا نهی از «آرزوی حسرتآلود» است؛ یعنی حسرت خوردن بر آنچه در دست دیگران است، همراه با نوعی اعتراض درونی به تقسیم الهی.
- ما
- اسم موصول (در اینجا)، به معنی «آنچه».
- به چیزی اشاره میکند که در جملهی بعد توضیح داده میشود: «ما فَضَّلَ اللَّهُ…».
- فَضَّلَ اللَّهُ
- فَضَّلَ: فعل ماضی، از ریشه «ف-ض-ل»؛ به معنای «برتر کردن، فضیلت دادن، امتیاز دادن».
- «تفضیل» یعنی قرار دادن کسی یا چیزی در درجهای بالاتر از دیگری از نظر نعمت، توانایی، موقعیت و …
- اللَّهُ: فاعل؛ یعنی «خداوند».
- مجموع: «خداوند برتر قرار داده است / امتیاز داده است».
- بِهِ
- «به وسیلهی آن، به واسطهی آن».
- ضمیر «ه» به همان «ما» برمیگردد؛ یعنی به آن نعمتها، ویژگیها، امتیازات.
- مفهوم: خدا بعضی را «به واسطهی این چیزها» بر برخی دیگر برتری داده است (مثل توان جسمی، نقشهای مختلف اجتماعی، امکانات، رزق، استعدادها و…).
- بَعضَكُم عَلىٰ بَعضٍ
- بَعضَكُم: «بعضی از شما».
- «بعض» یعنی «گروهی، بخشی»، و «کم» ضمیر متصل برای «شما».
- عَلىٰ بَعضٍ: «برخی دیگر».
- «علی» نشاندهندهی نوعی برتری، برفرازی، یا قرار گرفتن در موضع بالاتر است.
- مجموع: «برخی از شما را بر برخی دیگر (برتری داده است)».
- نکته تفسیری:
- این برتری، برتری ذاتیِ ارزش انسانی نیست، بلکه برتری در نعمتها، تواناییها، موقعیتها، نقشها و مسئولیتهاست.
- هدف آیه، جلوگیری از حسادت و مقایسههای ناسالم است؛ یعنی هر کس به جای چشم دوختن به سهم دیگران، به مسئولیتها و تواناییهای خودش نگاه کند.
جملهی دوم: «لِلرِّجالِ نَصيبٌ مِمَّا اكتَسَبوا» ترجمه: «برای مردان، بهرهای است از آنچه (خودشان) به دست آوردهاند.» توضیح واژهها و ترکیبها: - لِلرِّجالِ
- لِـ: حرف جر به معنای «برای، متعلق به».
- الرِّجال: جمع «رَجُل»، یعنی «مردان».
- مجموع: «برای مردان» یا «خاص مردان».
- نَصيبٌ
- «سهم، بهره، قسمت، نصیب».
- اشاره دارد به بهرهای که مردان از تلاشها، مسئولیتها، نقشها و اعمال خود دارند؛ چه در دنیا (مثل رزق و موقعیت)، چه در آخرت (مثل پاداش).
- نکته:
- «نصیب» هم بُعد مادی دارد و هم معنوی؛ هم در مورد رزق دنیوی و هم در مورد اجر اخروی به کار میرود.
- مِمَّا اكتَسَبوا
- مِنْ + ما → «مِمَّا»: «از آنچه».
- اكتَسَبوا: فعل ماضی، جمع (آنها)، از ریشه «ک-س-ب» به صورت «اِکتَسَبَ»؛
- «کسب» یعنی به دست آوردن، تلاش کردن و نتیجه گرفتن.
- «اِکتساب» غالبا دلالت بر به دست آوردن با تلاش و سعی دارد.
- مجموع: «از آنچه (خودشان) کسب کردهاند / به دست آوردهاند.»
- نکته:
- هم شامل کارهای دنیایی (کسب رزق، کار، فعالیت) است و هم شامل اعمال نیک و بد از نظر پاداش و کیفر.
- مفهوم آیه: مردان بر اساس آنچه خودشان «به دست میآورند» نصیب دارند؛ نه فقط بر اساس جنسیت.
جملهی سوم: «وَلِلنِّساءِ نَصيبٌ مِمَّا اكتَسَبنَ» ترجمه: «و برای زنان نیز بهرهای است از آنچه (خودشان) به دست آوردهاند.» توضیح واژهها و ترکیبها: - وَ
- «و» عطف؛ این جمله را به جملهی قبل پیوند میدهد و نوعی توازن و تقارن را نشان میدهد: همانگونه که مردان نصیب دارند، زنان هم دارند.
- لِلنِّساءِ
- لِـ: «برای».
- النِّساء: جمع «امرأة»، یعنی «زنان».
- مجموع: «برای زنان».
- نکته:
- در این آیه تصریح میکند که زنان هم مستقل از مردان، نصیب و بهره دارند و نگاه به آنها به عنوان صاحبان عمل و مسئولیت است، نه صرفاً وابسته به مرد.
- نَصيبٌ
- همان معنای «سهم، بهره، قسمت».
- به نوعی همسان با سهم مردان، اما متناسب با نقشها، تواناییها و اعمال خود زنان.
- مِمَّا اكتَسَبنَ
- مِنْ + ما: «از آنچه».
- اكتَسَبنَ: فعل ماضی، جمع مؤنث (آنان – زنان)، از ریشه «ک-س-ب» در باب «افتعال».
- به معنای «به دست آوردند، کسب کردند».
- نکته:
- با صیغهی مخصوص جمع مؤنث آمده تا نشان دهد زنان مستقلاً اهل عمل و کسب و دارای مسئولیتاند، و پاداش و بهرهی خود را بر اساس تلاش خویش خواهند داشت.
- هم شامل تلاشهای مادی و شغلی، و هم اعمال عبادی، اخلاقی و معنوی میشود.
جملهی چهارم: «وَاسأَلُوا اللَّهَ مِن فَضلِهِ» ترجمه: «و از فضل (و بخشش) خدا درخواست کنید.» توضیح واژهها و ترکیبها: - وَ
- «و» عطف؛ اینجا گذار از نهی «آرزو نکنید آنچه در دست دیگران است» به راهحل مثبت است: به جای حسرت و حسادت، از خدا بخواهید.
- اسأَلُوا
- فعل امر، مخاطب جمع: «بخواهید، درخواست کنید، سؤال کنید.»
- ریشه: «س-أ-ل»؛ یعنی پرسیدن، خواستن.
- معنای عملی:
- دعا و طلب: از خدا بخواهید؛
- رجوع قلبی و زبانی به خدا؛ یعنی اگر چیزی را ندارید، به جای نگاه به دست دیگران، رو به خدا بیاورید.
- اللَّهَ
- مفعول مستقیم فعل «اسأَلوا»؛ یعنی «از خدا بخواهید».
- نکته:
- جهت دادن دلها به سوی خدا، نه به سوی مال و موقعیت دیگران.
- ریشهی درمان حسادت و مقایسهی ناسالم، همین است: فهمیدن این که عطا دست خداست.
- مِن فَضلِهِ
- مِن: «از».
- فَضلِهِ: «فضل او، بخشش او، افزونی عطای او».
- «فضل» در اصطلاح قرآنی:
- نعمتی افزون بر استحقاق ظاهری انسان؛ نوعی لطف اضافه، مهربانی، گشایش در رزق، توفیق در عمل، علم، هدایت، آرامش قلب و…
- مجموع: «از فضل و بخشش او بخواهید، از او زیادتی و نعمت طلب کنید.»
- نکته:
- آیه نمیگوید «از خدا همان را که به دیگران داده بخواهید»، بلکه میگوید «از فضل خدا بخواهید»؛ یعنی راه بسته نیست، ولی الگوی درخواست، تقلید کور از دیگران نیست، بلکه توجه به خزانهی بیپایان خداست.
جملهی پنجم: «إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيءٍ عَليمًا» ترجمه: «بیگمان خداوند به هر چیزی داناست.» توضیح واژهها و ترکیبها: - إِنَّ
- حرف تأکید و توکید؛ به معنای «بهراستی، حقیقتاً».
- برای تأکید بر جملهی خبری بعد: دانایی خداوند بر همه چیز.
- اللَّهَ
- اسم «إنّ»؛ یعنی «خداوند» موضوع اصلیِ خبر است.
- كانَ
- فعل ماضی ناقص، در اینجا برای بیان ثبوت و استمرار صفت میآید.
- مفهوم: «همیشه بوده و هست»، نه صرفا در گذشته.
- یعنی دانایی خدا صفت دائمی اوست، نه مقطعی.
- بِكُلِّ شَيءٍ
- بِـ: حرف جر.
- کُلّ: «هر، همه».
- شَيء: «چیز، هر موجود، هر امر و هر کار».
- مجموع: «به هر چیزی»؛ بدون استثنا؛ شامل:
- ظاهر و باطن،
- نیتها و افکار،
- تلاشها و کسبها،
- تفاوتها و برتریها،
- مصلحتها و حکمتهای تقسیم نعمت بین مرد و زن و بین افراد.
- عَليمًا
- صیغهی مبالغه از ریشه «ع-ل-م»؛ یعنی «بسیار دانا، دانای مطلق».
- «خبر» برای «إنّ».
- نتیجهی معنایی:
- خداوند با علم کامل، تفاوتها و سهمها را قرار داده است؛ این تقسیم از روی جهل، ظلم یا تبعیض بیحکمت نیست.
- او به آنچه برای هر فرد ـ مرد یا زن ـ در دنیا و آخرت بهتر است، آگاه است.
خلاصهی مفهومی کل آیه: - به چیزهایی که خدا به دیگران داده، با حسرت و حسادت نگاه نکنید.
- تفاوتهای بین انسانها (از جمله مرد و زن) در نعمتها و نقشها، بخشی از نظام حکیمانهی الهی است.
- هر کس ـ مرد یا زن ـ نصیب و بهرهای دارد متناسب با آنچه خودش کسب و تلاش کرده است.
- اگر چیزی میخواهید، به جای مقایسه با دیگران، آن را از خدا و از «فضل» او بخواهید.
- خداوند به همه چیز و به همهی شرایط و مصلحتها داناست؛ پس تقسیم نعمتها و مسئولیتها بیحکمت نیست.
| 