004-024-099-نساء

وَالمُحصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلّا ما مَلَكَت أَيمانُكُم ۖ كِتابَ اللَّهِ عَلَيكُم ۚ

ترجمه:
و زنان پاک‌دامن (و شوهردار) از میان زنان، بر شما حرام شده‌اند، مگر آنچه [از آنان] را دست‌های شما مالک شده است. این نوشته و حکمی از جانب خدا بر عهده‌ی شماست.

توضیح واژه‌ها و ساختار:

• وَ
  حرف عطف، یعنی «و».
• المُحصَناتُ
  از ریشه‌ی «ح ص ن» به معنای محفوظ و نگه‌داشته‌شده در حصار است.
  در این آیه بیشتر مفسران «محصنات» را به معنای «زنان شوهردار» گرفته‌اند؛ یعنی زنانی که با ازدواج در حصن و حفاظ نکاح قرار گرفته‌اند.
  گاهی «محصنات» در قرآن برای زنان عفیف و پاک‌دامن هم به کار می‌رود، ولی اینجا با توجه به سیاق، منظور «زنانی که شوهر دارند» است؛ یعنی ازدواج با زنی که شوهر دارد حرام است.
• مِنَ النِّساءِ
  «مِن» برای تبعیض است، یعنی «از میان زنان».
  «النِّساء» جمع «امرأة» است، یعنی «زنان».
  مجموع عبارت یعنی: «زنان شوهردار از میان زنان».
• إِلّا
  ادات استثناء: «مگر».
• ما مَلَكَت أَيمانُكُم
  «ما» اسم موصول، یعنی «آنچه که / کسانی که».
  «مَلَكَت» فعل ماضی، یعنی «مالک شد»، «در تملک قرار گرفت».
  «أيمانُكُم» جمع «یمین» (دست راست) است و در اصطلاح عربی کنایه از «دست تصرف و مالکیت» است؛ یعنی «بردگان زن که در اختیار و تحت مالکیت شما هستند» (کنیزان).
  این استثناء، مربوط به نظام برده‌داری آن زمان است که در قرآن با احکام تدریجی محدود و به سمت آزادی هدایت شده است.
  مجموع عبارت: «مگر آن بردگان زنی که (به صورت شرعی) در اختیار شما قرار گرفته‌اند.»
• كِتابَ اللَّهِ عَلَيكُم
  «كتاب» در اینجا به معنای «حکم قطعی نوشته‌شده و مقرر شده» است، نه کتاب به معنای مصحف.
  «اللَّه» یعنی خدا.
  «عَلَيكُم» یعنی «بر عهده‌ی شما»، «بر شما لازم و واجب».
  یعنی این حکم، نوشته و مقرر الهی است که بر شما الزام دارد؛ یعنی این حرمت نکاح با زنان شوهردار، حکم قطعی خداست.

وَأُحِلَّ لَكُم ما وَراءَ ذٰلِكُم أَن تَبتَغوا بِأَموالِكُم مُحصِنينَ غَيرَ مُسافِحينَ ۚ

ترجمه:
و غیر از این گروه (یعنی زنان مذکور)، دیگر زنان برای شما حلال شده‌اند، به این شرط که آن‌ها را با اموال خود (از راه عقد و مهریه) بخواهید، در حالی که خواهان پاک‌دامنی باشید، نه زناکاری و هرزه‌گری.

توضیح واژه‌ها و ساختار:

• وَ
  عطف جمله‌ی جدید: «و».
• أُحِلَّ لَكُم
  «أُحِلَّ» فعل مجهول، یعنی «حلال گردانیده شد / حلال شده است».
  «لَكُم» یعنی «برای شما».
  یعنی: «برای شما حلال شده است».
• ما وَراءَ ذٰلِكُم
  «ما» موصول، «آنچه که / هر چه».
  «وَراءَ» یعنی «پشتِ، آن سوی، غیر از».
  «ذٰلِكُم» یعنی «آن [احکامی] که درباره زنان محصنه و… گفته شد».
  یعنی: «هر چه غیر از این (زنان گفته شده) است»؛ یعنی سایر زنان (که در آیه‌های قبل و همین آیه نامشان در شمار حرام‌ها نیامده) برای ازدواج حلالند.
• أَن تَبتَغوا بِأَموالِكُم
  «أن» مصدریه، یعنی «اینکه / به این صورت که».
  «تَبتَغوا» از ریشه «ب غ ی»، یعنی «طلب کنید، بجویید».
  «بِأَموالِكُم» یعنی «با اموال خود».
  اشاره به این است که راه درست ازدواج، صرف مال (مهریه، هزینه ازدواج، نفقه) است، نه روابط نامشروع و بدون چارچوب.
  یعنی: «این‌که آنان را با اموال خود طلب کنید (از راه عقد و مهریه)».
• مُحصِنينَ
  از همان ریشه «ح ص ن»، اینجا به معنای «در حال حفظ عفت، در حصار نکاح و پاک‌دامنی».
  حالِ فاعل «تبتغوا» است: «در حالی که شما خود را در حصار عفت و ازدواج قرار می‌دهید».
  یعنی قصد شما از ازدواج، تشکیل زندگی و حفظ عفت باشد.
• غَيرَ مُسافِحينَ
  «غیر» یعنی «نه، بدون اینکه».
  «مُسافِحينَ» از ریشه «س ف ح» به معنای «ریختن»؛ در اصطلاح یعنی «زناکارانِ بی‌قید»، کسانی که فقط به دنبال ارتباط جنسی آزاد و بدون تعهد هستند.
  یعنی: «نه به صورت زناکاری و بی‌بندوباری».
  مجموع عبارت: شما زن می‌گیرید برای پاک‌دامنی، نه برای رفتارهای شهوانیِ بدون تعهد و زناکارانه.

فَمَا استَمتَعتُم بِهِ مِنهُنَّ فَآتوهُنَّ أُجورَهُنَّ فَريضَةً ۚ

ترجمه:
پس هر گاه از آنان بهره (نزدیکی و زندگی زناشویی) بردید، مهریه‌ی آنان را به عنوان یک وظیفه‌ی حتمی به آنان بپردازید.

توضیح واژه‌ها و ساختار:

• فَ
  «پس / بنابراین»؛ نتیجه‌گیری از آنچه قبل آمد.
• ما استَمتَعتُم بِهِ مِنهُنَّ
  • «ما» اینجا مصدر موصول یا شرطی است؛ یعنی «هر مقدار / هر وقت که».
  • «استَمتَعتُم» از ریشه «م ت ع» به معنای «بهره بردن، استفاده کردن». در این سیاق، کنایه از بهره‌مندی زناشویی (رابطه و تمتع جنسی در چارچوب ازدواج) است.
  • «بِهِ» ضمیر برمی‌گردد به «ما» (آن بهره‌مندی / آن ازدواج).
  • «مِنهُنَّ» یعنی «از آن زنان».
    یعنی: «هر زمان که از آنان بهره زناشویی بردید / با آنان زندگی زناشویی کردید».

  نکته: بیشتر مفسران آیه را در بستر ازدواج دائم می‌فهمند؛ یعنی هر وقت عقدی بسته شد و نزدیکی و بهره‌مندی واقع شد، پرداخت مهریه واجب است. بحث درباره نکاح موقت، موضوع اختلاف تفسیری است، اما متن آیه بر اصل وجوب مهریه پس از تحقق بهره‌مندی زناشویی تأکید دارد.

• فَآتوهُنَّ
  «فَ» یعنی «پس».
  «آتوهُنَّ» فعل امر از «أعطی» به صورت «آتی»؛ یعنی «به آنان بدهید».
  «هُنَّ» ضمیر جمع مؤنث، برمی‌گردد به همان زنان.
  یعنی: «پس به آنان بپردازید / بدهید».
• أُجورَهُنَّ
  «أُجور» جمع «أجر»، یعنی «پاداش، مزد».
  در اینجا به معنای «مهریه» است؛ تعبیری که قرآن برای مهریه به کار می‌برد تا هم جنبه‌ی مالی آن و هم نوعی حق شرعی را برساند.
  یعنی: «مهریه‌هایشان را».
• فَريضَةً
  «فریضة» یعنی «واجب مقرّر»، چیزی که تعیین و لازم شده است.
  این کلمه در اینجا مفعول مطلق یا حال است؛ یعنی «به صورت یک حکم واجب و حتمی».
  مجموع بخش: «پس هرگاه از آنان بهره زناشویی بردید، مهریه‌شان را به عنوان یک حق واجب و حتمی به آنان بپردازید.»

وَلا جُناحَ عَلَيكُم فيما تَراضَيتُم بِهِ مِن بَعدِ الفَريضَةِ ۚ

ترجمه:
و گناهی بر شما نیست در آنچه پس از (تعیین) این مهریه، با رضایت دو طرف نسبت به آن توافق می‌کنید.

توضیح واژه‌ها و ساختار:

• وَ
  عطف، ادامه‌ی حکم قبلی.
• لا جُناحَ عَلَيكُم
  «لا» نافیه.
  «جُناح» یعنی «گناه، اشکال شرعی، ملامت».
  «عَلَيكُم» یعنی «بر شما».
  یعنی: «هیچ گناه و ایرادی بر شما نیست».
• فيما تَراضَيتُم بِهِ
  «فيما» یعنی «در آنچه که».
  «تَراضَيتُم» از ریشه «ر ض و» باب تفاعل؛ یعنی «شما دو طرف با هم راضی شدید، توافق کردید».
  «بِهِ» یعنی «بر آن (چیز)».
  یعنی: در هر نوع توافقی که دو طرف، زن و شوهر، با رضایت بر آن به تفاهم برسند.
• مِن بَعدِ الفَريضَةِ
  «مِن بَعدِ» یعنی «بعد از».
  «الفَريضَة» یعنی همان مهریه‌ی واجب و تعیین‌شده.
  یعنی: «پس از آنکه مهریه‌ی واجب را مشخص و قرار دادید».مفهوم جمله:
  بعد از تعیین مهریه‌ی واجب، اگر زن و شوهر با رضایت خودشان تصمیم بگیرند آن را کم یا زیاد کنند، یا نوع پرداخت را عوض کنند، یا زن از بخشی صرف نظر کند، تا وقتی دوطرفه و با رضایت است، اشکال شرعی و گناهی ندارد.

إِنَّ اللَّهَ كانَ عَليمًا حَكيمًا

ترجمه:
همانا خداوند همواره دانا و حکیم است.

توضیح واژه‌ها و ساختار:

• إِنَّ
  حرف تأکید، یعنی «به‌راستی / قطعاً».
• اللَّهَ
  نام خداوند.
• كانَ
  در اینجا «کان» برای بیان ثبات صفت است؛ یعنی «همیشه چنین بوده و هست».
• عَليمًا
  صفت مشبهه از ریشه «ع ل م»، یعنی «بسیار دانا، آگاه».
  اشاره دارد که خدا به مصالح بندگان، شرایط اجتماعی، نیت‌ها و آثار احکامش کاملاً آگاه است.
• حَكيمًا
  از ریشه «ح ك م»، یعنی «دارای حکمت، صاحب تدبیر درست، کسی که هر چیزی را در جای خودش می‌گذارد».
  یعنی احکام او بی‌حکمت نیست، هر حکم جایگاه و مصلحتی دقیق دارد.

مجموع:
خدا در تشریع این احکام مربوط به ازدواج، مهریه و حدود روابط، آگاه به همه جزئیات و حکیم در تنظیم آن‌هاست؛ پس این احکام بر اساس علم و حکمت کامل وضع شده‌اند، نه بدون دلیل.