وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ ۖ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ ۖ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ ۚ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا - وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ
- ترجمه: و به یتیمان اموالشان را بازگردانید / بدهید.
- شرح واژگان:
- وَ: حرف عطف (و).
- آتُوا: فعل ماضٍ مبنی بر اخراج به صورت امر مخاطب جمع مذکر؛ از ریشهٔ أَتَى بهمعنی «دادن»، «نزدیک آمدن» در برخی مصارف؛ در اینجا به معنی «بدهید/بازگردانید». صورت مصدر مرتبط: إِيتَاء.
- الْيَتَامَى: جمع یَتِيم؛ یَتِيم به معنی کودکی است که پدرش فوت شده است؛ الْ تعریف اشاره به مشخص بودن مراد دارد (یتیمانِ مذکور).
- أَمْوَالَهُمْ: أَمْوَال جمع مَال به معنی دارایی، ثروت؛ ضمیر هُمْ مضافالیه اشاره به یتیمان دارد: «اموال ایشان».
- وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ
- ترجمه: و خبیث را به طیب مبادله نکنید / خبیث را در برابر طیب قرار ندهید.
- شرح واژگان:
- وَلَا: وَ + لَا نهی، «و نه…»
- تَتَبَدَّلُوا: فعل مضارع مخاطب جمع (نماز/دستور منفی) از ریشه بَدَلَ به معنی «مبادله کردن، جانشین کردن، عوض کردن». ساخت رَفع/نصبِ حرفی ندارد؛ در باب تَفَعَّل شکل شده و معنای مبادله یا معاوضه را دارد.
- الْخَبِيثَ: مفعولِ تَتَبَدَّلُوا؛ خَبِيث: بهمعنی ناپاک، بد، بیارزش، فاسد (در معناهای مالی: مال ناپاک یا بد).
- بِالطَّيِّبِ: حرف جر بِ + الطَّيِّبِ؛ الطَّيِّب: پاک، نیکو، ارزشمند. ترکیب «خَبِيثَ بِالطَّيِّبِ» به معنی «خبیث را به جای طیب» یا «خبیث را با طیب» است — یعنی چیزی ناپاک را در مبادله با اموال پاک قرار ندهید.
- نکتهٔ دستوری/معنایی: فعل تَرْتَیبی(نهی) در اینجا به عنوان دستور برای ترک عملی است؛ مخاطب جمع (مسلمانان جامعه یا قاضیان/ولیّان امور یتیمان) مراد است.
- وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ
- ترجمه: و اموالشان را به عنوانِ اموال خود نخورید / تصرف نکنید (تا آنجا که به اموالتان برسد).
- شرح واژگان:
- وَلَا: همانطور که قبل ذکر شد، حرف نفی و نهی.
- تَأْكُلُوا: فعل مضارع مخاطب جمع از ریشه أَكَلَ به معنی «خوردن». در اینجا به معنای استعاری «مصرف کردن»، «غارت کردن»، «تملک کردن به ناحق» است.
- أَمْوَالَهُمْ: مفعول؛ اموالِ ایشان.
- إِلَى: حرف جر به معنی «تا، تا آنجا که»، «به سوی».
- أَمْوَالِكُمْ: مضافالیه؛ اموال شما. کل عبارت «إِلَى أَمْوَالِكُمْ» در مفهوم حقوقی-اخلاقی به معنی «تا جایی که [در جهت منافع] اموال شما درآید» یا «تا در اموال شما داخل شود» است.
- تفسیر معنایی: آیه از تصرف در اموال یتیمان به نفع خود و رساندنشان به داراییهای خود آورده و این کار را ممنوع میداند. «أَكَلَ المال» در زبان عربی قرآنی صبغهٔ استعاری دارد و به جمعآوری یا بهرهبردن ناحق از مال دیگری اطلاق میشود.
- إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا
- ترجمه: زیرا این [عمل] گناه بزرگى بود / در حقیقت این کار بزرگی از زشتی و گناه بود.
- شرح واژگان:
- إِنَّهُ: إنَّ + هُ؛ إنَّ تأکیدیست؛ هُ ضمیر اشاره به عمل پیشگفته (مبادله یا خوردن اموال یتیمان).
- كَانَ: فعل ماضی ناسخ؛ در اینجا صرفاً برای ترکیب خبری آمده: «بود/هست».
- حُوبًا: اسم مبالغه/اثری از جذرِ حوب؟ توضیح: حُوب در لغت به معنی «گناه بزرگ، زیان، ستم» آمده است. برخی مفسران آن را به معنای «کسادی، زیان بزرگ یا گناه بزرگ» گرفتهاند. شکل مفعولی (حوبًا) بهصورت حال یا خبرِ كان ذکر شده است — «این [کار] سرشار از بدی و گناه بزرگ بود».
- كَبِيرًا: صفت برای حوب، به معنی «بزرگ».
توضیح دربارهٔ ریشهٔ افعال و معانی مختلف هر فعل کلیدی: - أَتَى (بر قالب آتَى/آتَى): ریشه: أ-ت-ي. معانی: آمدن، رساندن، عطا کردن (در ترکیباتی مانند آتاه: «داد» یا «برسان»). در ساخت امر جمع آتُوا به معنی «بدهید» یا «برسانید/بازگردانید».
- بَدَلَ: ریشه: ب-د-ل. معانی: عوض کردن، جانشین کردن، مبادله کردن، تبدیل کردن. باب تَفَعَّل (تَتَبَدَّلُوا) نشاندهندهٔ عمل متقابل یا تبادل است.
- أَكَلَ: ریشه: أ-ك-ل. معانی: به معنی «خوردن» بهطور اصلی؛ در کاربردهای مجازی به معنی «مصرف کردن»، «غارت کردن»، «تملک کردن بهطور ظالمانه». در قرآن «أَكَلُوا أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ» معادل همین استعمال است.
- كَانَ: ریشه: ك-و-ن. معانی: بودن، وجود داشتن. در صورتهای مختلف ناسخ برای تشکیل جملات خبری یا وصفی به کار میرود.
معانی کلی و نکات فقهی-اخلاقی کوتاه: - آیه حکم به بازگرداندن اموال یتیمان و منع هرگونه تصرف ناحق در آنها میدهد.
- نهی از «تبدیل خبیث به طیب» اشاره به هرگونه جایگزینی یا معاوضهٔ مال پاک با مال ناپاک دارد که ممکن است به صورت مخفیانه یا رسمی صورت گیرد تا حق یتیم تضییع شود.
- تعبیر «أَكِلُوا أَمْوَالَهُمْ» بار اخلاقی و عاطفی دارد: مثل خوردنِ مال بهگونهای که یتیمان از حق خود محروم شوند.
- «حوبًا کبیرًا» بزرگی زشتی این عمل را تأکید میکند؛ هم واجد جنبهٔ اجتماعی (ظلم به یتیم) و هم جنبهٔ عقوبتی و اخلاقی است.
| 