وَإِذا تُتلىٰ عَلَيهِم آياتُنا قالوا قَد سَمِعنا لَو نَشاءُ لَقُلنا مِثلَ هٰذا ۙ إِن هٰذا إِلّا أَساطيرُ الأَوَّلينَ و هنگامی که آیات ما بر آنان خوانده میشود، میگویند: شنیدیم؛ اگر بخواهیم، ما نیز مانند این را میگوییم؛ این جز افسانههای پیشینیان نیست.
جمله ۱: وَإِذا تُتلىٰ عَلَيهِم آياتُنا ترجمه: و هنگامی که آیات ما بر آنان تلاوت میشود، تحلیل واژگان و نقشها: - وَ: حرف عطف، «و».
- إِذا: ظرف زمان شرطی، «هنگامی که».
- تُتلىٰ: فعل مضارع مجهول، ریشه «ت ل و»، باب تفعیل/قرائت؛ معنی: «خوانده میشود/تلاوت میشود».
- عَلَيهِم: جار و مجرور، «بر آنان»؛ «عَلى» حرف جر + «هِم» ضمیر جمع غایب.
- آياتُنا: فاعل نایب (در ساخت مجهول)، «آیاتِ ما»؛ «آيات» جمع «آية»، مرفوع با ضمه؛ «نا» ضمیر متصل ملکیت (ما).
ریشه و معانی: - تلا / تِلَاوة (ت ل و): پیگرفتن، خواندن، دنبالهروی؛ در قرآن: «تلاوت».
- آية: نشانه، علامت؛ در اصطلاح: آیهٔ قرآن.
- على: بر، بر فراز، بر سر.
- نحن/نا (ضمیر): ما؛ دلالت بر انتساب آیات به خداوند.
جمله ۲: قالوا قَد سَمِعنا ترجمه: گفتند: [ما] شنیدیم. تحلیل واژگان و نقشها: - قالوا: فعل ماضی جمع، ریشه «ق و ل»؛ «گفتند».
- قَد: حرف تحقیق/تقریب، تقویتکنندهٔ وقوع فعل ماضی؛ «قطعاً/بهراستی».
- سَمِعنا: فعل ماضی + ضمیر فاعلی «نا»، ریشه «س م ع»؛ «شنیدیم».
ریشه و معانی: - قول (ق و ل): گفتن، گفتار.
- سمع (س م ع): شنیدن، ادراک با گوش.
- قد: برای تأکید بر تحققِ گذشته.
جمله ۳: لَو نَشاءُ لَقُلنا مِثلَ هٰذا ترجمه: اگر بخواهیم، قطعاً مانندِ این را میگوییم. تحلیل واژگان و نقشها: - لَو: حرف شرط غیرحقیقی/امتنانی؛ «اگر (فرضاً)».
- نَشاءُ: فعل مضارع مرفوع، ریشه «ش ي ء» (شاء)، فاعل ضمنی «ما»؛ «بخواهیم».
- لَـ: لامِ جوابِ شرط/توکید؛ «قطعاً».
- قُلنا: فعل ماضی + ضمیر فاعلی «نا»، ریشه «ق و ل»؛ «میگفتیم/میگوییم»؛ در سیاقِ شرط، معنای توانگویی: «میگوییم».
- مِثلَ: اسم منصوب، تمییز/مفعول به؛ «مانندِ».
- هٰذا: اسم اشاره، «این».
ریشه و معانی: - شاء (ش ي ء): خواستن، اراده کردن.
- قول (ق و ل): گفتن، سخن گفتن.
- مثل: مانند، همانند، مشابه.
- هذا: این (مفرد نزدیک).
نکتهٔ نحوی: - «لو» با مضارع «نشاؤ» نشان ارادهٔ مفروض؛ «لام» در «لقلنا» برای تأکیدِ جوابِ شرط است.
- «قلنا» با «نا» فاعل جمع گویندگانِ معترض را نشان میدهد.
جمله ۴: إِن هٰذا إِلّا أَساطيرُ الأَوَّلينَ ترجمه: این جز افسانههای پیشینیان نیست. تحلیل واژگان و نقشها: - إِن: حرف تأکید/ابتدا؛ «بیگمان/همانا» (اینجا آغاز جملهی خبری).
- هٰذا: اسم اشاره، مبتدا؛ «این».
- إِلّا: اداة حصر؛ «جز/جز این نیست مگر».
- أَساطيرُ: خبرِ مرفوع، جمع «أسطورة»؛ «افسانهها».
- الأَوَّلينَ: مضافٌإلیه مجرور جمع، «پیشینیان/گذشتگان»؛ صفت/مضافالیهِ «أساطير».
ریشه و معانی: - أسطورة: داستان ساختگی، افسانه.
- أساطير (جمع): افسانهها، روایات خیالی.
- أوَّل: نخست؛ «الأوَّلين» یعنی پیشینیان و گذشتگان.
- إنّ: برای تأکید بر گزاره؛ «جز… نیست» با «إلا» ساختِ حصر ایجاد میکند.
نکات معنایی و بیانی: - ترکیب «إن هذا إلا…» ساختِ حصر و نفی را میسازد: «نیست مگر…»، تأکید بر ردّ حقانیت آیات از سوی منکران.
- «أساطير الأولين» تعبیر رایجِ مخالفانِ وحی برای نسبتدادن وحی به روایتهای کهن.
| 