وَمَن يُوَلِّهِم يَومَئِذٍ دُبُرَهُ إِلّا مُتَحَرِّفًا لِقِتالٍ أَو مُتَحَيِّزًا إِلىٰ فِئَةٍ فَقَد باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأواهُ جَهَنَّمُ وَبِئسَ المَصيرُ و هر که آن روز به آنان پشت کند، مگر آنکه برای تاکتیک جنگی کنارهگیری کند یا به سوی گروهی (از یاران) بپیوندد، به یقین با خشم خدا بازگشته است و جایگاهش جهنم است و چه بد سرانجامی است. — — — — — — — — — — — — — — جمله ۱: وَمَن يُوَلِّهِم يَومَئِذٍ دُبُرَهُ ترجمه: و هر کس آن روز به آنان پشت کند، تحلیل واژگانی و نحوی: - وَ: حرف عطف.
- مَن: اسم شرط جازم، مفید عموم، مبتدأ شرطی.
- يُوَلِّهِم: فعل مضارع مرفوع، ثلاثی مزید باب تفعیل از ریشه و-ل-ي (وَلّى)، صیغه سومشخص مفرد مذکر؛ «او پشت میکند/روی برمیگرداند»،
- یُوَلّی: «پشت میکند/رو برمیگرداند»،
- هم: ضمیر متصل مفعولی «ایشان/آنان».
- يَومَئِذٍ: ظرف زمان مضاف + اسم اشاره زمان گذشته با تنوین عوض (اذٍ)، «آن روز».
- دُبُرَهُ: مفعولٌبه دوم یا مفعولِ مطلقِ بیانی در تقدیرِ «جاعلاً دُبُرَهُ لَهُم»، بیشتر بهمنزله مفعول دومِ «يُوَلّي» (یعنی پشت خود را)،
- دُبُر: اسم بهمعنای پشت،
- هُ: ضمیر متصل، «او/خودش».
معانی کلیدی: - وَلّى: روی گرداندن، پشت کردن.
- دُبُر: پشت، قفا.
- «يومئذ»: در همان روزِ یادشده (روز نبرد).
— — — — — — — — — — — — — — جمله ۲: إِلّا مُتَحَرِّفًا لِقِتالٍ أَو مُتَحَيِّزًا إِلىٰ فِئَةٍ ترجمه: مگر آنکه برای نبرد، بهگونهای تاکتیکی جابهجا شود یا به سوی گروهی (از نیروهای خودی) عقب بنشیند/بپیوندد. تحلیل واژگانی و نحوی: - إِلّا: أداة استثناء، «مگر».
- مُتَحَرِّفًا: حال منصوب، اسم فاعل باب تفعّل از ریشه ح-ر-ف («تحرّف»)، معنای: تغییر جهت/مانور دادن برای فریب دشمن یا تاکتیک.
- لِقِتالٍ: جار و مجرور متعلق به «متحرّفًا»، «برای جنگ/در راستای نبرد».
- قِتال: مصدر باب مُفاعلة از ریشه ق-ت-ل، جنگیدن.
- أَو: حرف عطفِ تخییر.
- مُتَحَيِّزًا: حال منصوب، اسم فاعل باب تفعّل از ریشه ح-ي-ز («تحیّز»)، بهمعنای «پیوستن/عقبنشستن به سمت پایگاه یا واحد خودی».
- إِلىٰ: حرف جر.
- فِئَةٍ: اسم مجرور، «گروه/دسته (نیرو)».
معانی کلیدی: - متحرّف: مانوردهنده، تغییرآرایشدهنده برای هدف رزمی (نه فرار).
- متحيّز: ملحقشونده به نیرو/پایگاه خودی، تجدید آرایش.
- فئة: گروه رزمی، واحد/دسته.
— — — — — — — — — — — — — — جمله ۳: فَقَد باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ترجمه: پس قطعاً به خشم خدا گرفتار شده است. تحلیل واژگانی و نحوی: - فَ: فاء تفریع/جواب شرط.
- قَد: حرف تحقيق، افادهی تأکید بر وقوع.
- باءَ: فعل ماضی، ثلاثی مجرد از ریشه ب-و-ء، به معنای «بازگشت/برگشت با چیزی، مستحق شدن، گرفتار شدن».
- بِغَضَبٍ: جار و مجرور متعلق به «باءَ»، «با/به خشم».
- مِنَ اللَّهِ: جار و مجرور، بیان منشأ: «از جانب خدا».
معانی کلیدی: - باءَ بكذا: به چیزی بازگشتن/آن را بر دوش کشیدن، مستوجب شدن.
- غضب: خشم، نکوهش سخت الهی.
— — — — — — — — — — — — — — جمله ۴: وَمَأواهُ جَهَنَّمُ ترجمه: و جایگاهش دوزخ است. تحلیل واژگانی و نحوی: - وَ: حرف عطف.
- مَأواهُ: مبتدا یا خبر مقدّم؛ «پناهگاه/جایگاه او»،
- مأوى: اسمِ مکان/مصدر میمی از أَوَى (ا-و-ي)، «جای پناه گرفتن»،
- هُ: ضمیر متصل، «او».
- جَهَنَّمُ: خبر یا مبتدای مؤخر مرفوع؛ اسم عَلَم برای دوزخ.
معانی کلیدی: - مأوى: مأمن، جایگاه نهایی/پناهگاه.
- جهنّم: دوزخ.
— — — — — — — — — — — — — — جمله ۵: وَبِئسَ المَصيرُ ترجمه: و چه بد سرانجامی است. تحلیل واژگانی و نحوی: - وَ: حرف عطف.
- بِئسَ: فعل ماضی جامد برای ذمّ و نکوهش.
- المَصيرُ: فاعلِ «بِئسَ» بهاعتبار ساخت نحوی مدح و ذمّ، «سرانجام/بازگشتگاه».
معانی کلیدی: - بئس: چه بد/نکوهیده است.
- مصیر: سرانجام، فرجام، بازگشتگاه.
| 