لِلفُقَراءِ الَّذينَ أُحصِروا في سَبيلِ اللَّهِ لا يَستَطيعونَ ضَربًا فِي الأَرضِ - ترجمهٔ تحتاللفظی:
- برای فقرایى که در راهِ خدا محصور شدهاند، (که) توانِ رفتوآمد در زمین ندارند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی و معنا:
- لِـ: حرف جرّ؛ «برای».
- الفُقَراءِ: جمع فقیر، اسم مجرور به لام؛ نقش: جار و مجرور متعلق به خبرِ محذوف یا مبتدا محذوف تقدیری (یعنی: الصدقات/النفقة لِلفقراء)؛ معنا: تهیدستان.
- الَّذينَ: اسم موصول جمع مذکر، بدل یا صفت برای «الفقراء»؛ نقش: موصول و آنچه پس از آن میآید صلة الموصول.
- أُحصِروا: فعل ماضی مجهول، جمع مذکر غایب؛ ریشه: ح ص ر؛ معنا: بازداشته/محصور شدند؛ نقش: فعل صلهٔ «الذين».
- في: حرف جرّ؛ «در».
- سبيلِ: اسم مجرور به «في»، مضاف؛ ریشه: س ب ل؛ معنا: راه.
- اللهِ: لفظ جلاله، مضافالیه مجرور.
- لا: حرف نفی.
- يستطيعونَ: فعل مضارع مرفوع، جمع مذکر غایب؛ ریشه: ط و ع؛ معنا: توانایی دارند → با «لا» یعنی «توانایی ندارند».
- ضربًا: مفعولٌبه یا مفعول مطلق نوعی برای «يَضرِبون» مقدّر؛ مصدر از ریشه: ض ر ب؛ در تعبیر «ضربًا في الأرض» یعنی سفر و حرکت برای کسبوکار.
- في: حرف جرّ.
- الأرضِ: اسم مجرور؛ ریشه: أ ر ض؛ معنا: زمین. نکتهٔ نحوی: ترکیب «لِلفقراء» معمولاً خبر مقدّم و مبتدا محذوف است (یعنی: النفقة/الصدقات للفقراء). جملهٔ موصولی «الذين أُحصِروا…» صفت فقرای مورد نظر را توضیح میدهد. «لا يستطيعون ضربًا في الأرض» جمله حالیه برای «الذين» است.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری توصیفی.
- نکته: فقرای «راه خدا» به علت مشغولیت یا بازداشتگی در امور الهی/جهادی/هجری از کسب معاش بازماندهاند؛ «ضربًا في الأرض» کنایه از سفر برای کسبوکار است.
يَحسَبُهُمُ الجاهِلُ أَغنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ - ترجمهٔ تحتاللفظی:
- نادان، آنان را از سرِ خویشتنداری، توانگر میپندارد.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی و معنا:
- يَحسَبُهُمُ: فعل مضارع مرفوع؛ ریشه: ح س ب؛ معنا: میپندارد. «هم» ضمیر مفعول: آنان را.
- الجاهِلُ: فاعل مرفوع؛ ریشه: ج ه ل؛ معنا: نادان.
- أَغنياءَ: مفعولٌبه دومِ «يحسب» (افعال قلوب دو مفعول میگیرند) منصوب؛ ریشه: غ ن ي؛ جمعِ غنی؛ معنا: بینیاز/توانگر.
- مِنَ: حرف جرّ؛ «از/به سببِ».
- التَّعَفُّفِ: اسم مجرور؛ ریشه: ع ف ف؛ مصدر «تعفّف» یعنی خویشتنداری/آبروداری؛ معنا: آبروداری. نکتهٔ نحوی: «يحسب» از افعال ظنّ و قلب است با دو مفعول: «هم» و «أغنياءَ». جار و مجرور «من التعفف» بیان علت پندار نادرست است.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: ظاهر آبرومندانهٔ ایشان باعث میشود افراد ناآگاه فقرشان را نبینند.
تَعرِفُهُم بِسيماهُم - ترجمهٔ تحتاللفظی:
- آنان را از نشانهشان میشناسی.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی و معنا:
- تَعرِفُهُم: فعل مضارع مخاطب مفرد؛ ریشه: ع ر ف؛ معنا: میشناسی. «هم» مفعول.
- بِـ: حرف جرّ؛ «به/از طریقِ».
- سيماهُم: «سيمى» اسم، با ضمیر «هم» مضافالیه؛ مجرور به باء؛ ریشه: س و م (گفتهاند از «وسم/سِمة» نشانه)؛ معنا: نشانه/چهره/آثار. نکتهٔ نحوی: جار و مجرور «بسيماهم» متعلق به «تعرف»، ابزار شناخت را نشان میدهد.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ خطاب به پیامبر یا هر شنونده.
- نکته: آثار فقرِ نجیبانه در چهره و رفتارشان پیداست، هرچند درخواست نمیکنند.
لا يَسأَلونَ النّاسَ إِلحافًا - ترجمهٔ تحتاللفظی:
- از مردم با اصرار درخواست نمیکنند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی و معنا:
- لا: حرف نفی.
- يَسأَلونَ: فعل مضارع مرفوع؛ ریشه: س أ ل؛ معنا: درخواست/سؤال میکنند؛ با «لا» نفی میشود.
- الناسَ: مفعولبه منصوب؛ ریشه: أ ن س؛ مردم.
- إلحافًا: مفعول مطلق/حال تأکیدی؛ ریشه: ل ح ف؛ معنا: اصرارِ فراوان، چسبیدن در طلب. نکتهٔ نحوی: «إلحافًا» یا مفعول مطلق بیانی برای نوع سؤال است (سؤالِ مُلحِفانه)، یا حال از ضمیر فاعلی (در حالی که اصرار نمیورزند).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: کرامت نفسانی آنان مانعِ درخواستِ پیدرپی و اصرارآمیز است.
وَما تُنفِقوا مِن خَيرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَليمٌ - ترجمهٔ تحتاللفظی:
- و هر نیکیای را که انفاق کنید، همانا خدا بدان آگاه است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی و معنا:
- و: حرف عطف.
- ما: اسم شرط عام (یا موصول عام)؛ معنا: هرچه.
- تُنفِقوا: فعل مضارع مجزوم به سبب شرط، مخاطب جمع؛ ریشه: ن ف ق؛ معنا: انفاق کنید/ببخشید.
- مِن: حرف جرّ زائد برای تبعیض/بیان جنس؛ در ترجمه: «از/هرگونه».
- خيرٍ: اسم مجرور لفظاً به «من»، نکره در سیاق شرط برای عموم؛ ریشه: خ ي ر؛ معنا: نیکی/مال نیکو.
- فَـ: فای جزا.
- إِنَّ: حرف تأکید و نصب.
- اللهَ: اسم «إنَّ» منصوب.
- بِهِ: جار و مجرور؛ ضمیر «هِ» عائد به «ما/خير»؛ متعلق به «عَليم».
- عَليمٌ: خبر «إنّ» مرفوع؛ ریشه: ع ل م؛ بسیار دانا. نکتهٔ نحوی: جملهٔ «فإنّ الله به عليم» جوابِ شرطِ «ما تنفقوا…» است؛ «من خير» عمومِ انواع خیر را در بر میگیرد.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری تأکیدی (با «إنّ»).
- نکته: هر نوع انفاق در علم الهی محفوظ است؛ هم تشویق به انفاق و هم اطمینانبخشی به پنهان یا آشکار بودن آن.
ترجمهٔ تحتاللفظیِ کل آیه: - برای فقرایى که در راهِ خدا بازداشته شدهاند و نمیتوانند برای کسبوکار در زمین رفتوآمد کنند، نادان به سببِ آبروداری، آنان را توانگر میپندارد؛ آنان را از نشانهشان میشناسی؛ از مردم با اصرار درخواست نمیکنند. و هر چه از نیکی انفاق کنید، پس بیگمان خدا بدان آگاه است.
| 