آیه: يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا أَنفِقوا مِمّا رَزَقناكُم مِن قَبلِ أَن يَأتِيَ يَومٌ لا بَيعٌ فيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ ۗ وَالكافِرونَ هُمُ الظّالِمونَ - «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا»
- ترجمهٔ تحتاللفظی: ای کسانی که ایمان آوردهاید!
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- يا: حرف ندا.
- أَيُّها: «أَيُّ» اسم ندا (منصوب لفظاً، مبنی) + «ها» حرف تنبیه. نقش: منادی برای جلب توجه.
- الَّذينَ: اسم موصول جمع مذکر سالم، بدل یا صفت برای «أَيُّها». اعراب: منصوب لفظاً به تبع «أيّ»، اما مبنی در محل.
- آمَنوا: فعل ماضی، صیغهٔ جمع مذکر غایب (هم)، ریشه: أ-م-ن. معنی: ایمان آوردند/ایمان آوردهاید (خطاب به مؤمنان با لحاظ «یا»). فاعل: واو جمع.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: ندا/خطاب آغازین.
- نکته: آغاز خطاب محبتآمیز و مهم به مؤمنان؛ زمینهسازی برای فرمان بعدی.
- «أَنفِقوا»
- ترجمهٔ تحتاللفظی: انفاق کنید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- أَنفِقوا: فعل امر، جمع مخاطب. ریشه: ن-ف-ق (انفاق). باب: إفعال. فاعل: واو جمع مستتر (شما).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: امر.
- نکته: دستور صریح به خرج کردن/بخشیدن در راه خدا.
- «مِمّا رَزَقناكُم»
- ترجمهٔ تحتاللفظی: از آنچه به شما روزی دادیم.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- مِن: حرف جر، معنی «از».
- ما: اسم موصول یا مصدریه (اینجا موصولیه: «آنچه»). مجرور به «من» در لفظ «مِمّا» به ادغام میم.
- رَزَقنا: فعل ماضی، متکلم مع الغیر (ما). ریشه: ر-ز-ق. معنی: روزی دادیم. فاعل: «نا» (ما).
- كم: ضمیر مفعولی متصل، جمع مخاطب (شما)، مفعول به برای «رزقنا».
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: جار و مجرور متعلق به «أنفقوا».
- نکته: یادآوری اینکه دارایی، عطای خداست؛ پس انفاق از «مال خودساختهٔ صرف» نیست بلکه از رزق الهی است.
- «مِن قَبلِ أَن يَأتِيَ يَومٌ»
- ترجمهٔ تحتاللفظی: پیش از آنکه روزی فرا رسد.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- مِن قبلِ: «من» حرف جر + «قبل» اسم مجرور به معنای «پیش از».
- أَن: حرف مصدری و ناصب.
- يَأتِيَ: فعل مضارع منصوب به «أن»، ریشه: أ-ت-ي (آمدن). فاعل هنوز نیامده.
- يَومٌ: اسم مرفوع، فاعل برای «يأتي»، نکره برای تعظیم/اهتمام.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: قید زمان متعلق به «أنفقوا».
- نکته: تأکید بر فوریت انفاق؛ فرصت محدود است.
- «لا بَيعٌ فيهِ»
- ترجمهٔ تحتاللفظی: در آن [روز] داد و ستدی نیست.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- لا: «لا»ی نفی جنس در ظاهر نیامده با تنوین رفع؟ نکته: این ساختار در عطفهای بعدی با «لا» تکرار میشود و «لا» اینجا نفی مطلق را میرساند. «بيعٌ» مرفوع آمده؛ میتوان آن را مبتدا مؤخر و «لا» نافیهٔ غیرعمل دانست، و «فيه» خبر مقدم. بسیاری از مفسران کل جمله را خبری نفی مطلق میگیرند: «هيهنا لا بيعٌ فيه».
- بَيعٌ: اسم، ریشه: ب-ي-ع، معنی: معامله/خرید و فروش. نقش: مبتدا مرفوع.
- فيهِ: جار و مجرور (في + ضمیر «هِ» = در آن)، خبر مقدم.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ نفی.
- نکته: نفی کارکردهای معمول رهایی در دنیا (معامله برای حل مشکل در آن روز ممکن نیست).
- «وَلا خُلَّةٌ»
- ترجمهٔ تحتاللفظی: و نه دوستیِ [صمیمانهای].
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: حرف عطف.
- لا: نفی.
- خُلَّةٌ: اسم، ریشه: خ-ل-ل (دوستی عمیق). اعراب: معطوف بر «بيعٌ» با همان حکم اعرابی (مرفوع).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ نفی (عطف بر جملهٔ قبل).
- نکته: روابط شخصیِ صمیمی سودی نمیبخشد.
- «وَلا شَفاعَةٌ»
- ترجمهٔ تحتاللفظی: و نه شفاعتی.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: حرف عطف.
- لا: نفی.
- شَفاعَةٌ: اسم، ریشه: ش-ف-ع (میانجیگری/پادرمیانی). اعراب: معطوف بر «بيعٌ»، مرفوع.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ نفی (عطف بر جملهٔ قبل).
- نکته: نفی شفاعتِ بیاذن و بیضابطه؛ مطلق شفاعتِ نافذ از سوی خدا خارج از اذن او نفی میشود (بر اساس آیات دیگر).
- «وَالكافِرونَ هُمُ الظّالِمونَ»
- ترجمهٔ تحتاللفظی: و کافران همان ستمگراناند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: حرف عطف/استئناف.
- الكافِرونَ: اسم جمع مذکر سالم، ریشه: ك-ف-ر (پوشاندن/کفر). اعراب: مبتدا مرفوع.
- هُمُ: ضمیر فصل/ضمیر منفصل، برای تأکید و حصر.
- الظّالِمونَ: خبر مرفوع برای مبتدا. ریشه: ظ-ل-م (ستم کردن).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری تأکیدی (با ضمیر فصل برای حصر).
- نکته: تعریف هویتیِ کفر به ظلم؛ ظلم بزرگ، کفر است و برعکس.
ترجمهٔ تحتاللفظیِ کل آیه: ای کسانی که ایمان آوردهاید، از آنچه به شما روزی دادهایم انفاق کنید، پیش از آنکه روزی فرا رسد که در آن نه داد و ستدی است و نه دوستی [صمیمانهای] و نه شفاعتی؛ و کافران همان ستمگراناند. | 