جمله ۱: يَسأَلونَكَ عَنِ الخَمرِ وَالمَيسِرِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: از تو دربارهٔ شراب و قمار میپرسند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی واژهها:
- يَسأَلونَكَ: فعل مضارع مرفوع با علامت ثبوت نون؛ ریشه: س أ ل؛ صیغه: غایب جمع مذکر (آنها میپرسند). کاف مفعولٌبه متصل (از تو/تو را میپرسند = از تو سؤال میکنند).
- عَنِ: حرف جر (دربارهٔ).
- الخَمرِ: اسم مجرور به عن؛ ریشه: خ م ر (پوشاندن/مستکننده). نقش: جار و مجرور (متعلّق به يسألونك).
- وَ: عطف.
- المَيسِرِ: اسم مجرور معطوف بر الخمر؛ ریشه: ي س ر (آسانی؛ به معنای قمار). نقش: معطوفِ مجرور.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری (گزارشی).
- نکته: طرح پرسش واقعی مردم دربارهٔ حکم شراب و قمار.
— جمله ۲: قُل فيهِما إِثمٌ كَبيرٌ وَمَنافِعُ لِلنّاسِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: بگو در آن دو گناهی بزرگ است و سودهایی برای مردم.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- قُل: فعل امر مفرد مخاطب؛ ریشه: ق و ل؛ مخاطَب: پیامبر.
- فيهِما: جار و مجرور + ضمیر تثنیه (در آن دو = در شراب و قمار). نقش: شبهجمله خبر مقدّم.
- إِثمٌ: اسم نکره مفرد مرفوع؛ ریشه: أ ث م؛ نقش: مبتدا مؤخر (یا خبر برای محذوف تقدیر شده).
- كَبيرٌ: صفت مرفوع برای إثم.
- وَ: عطف.
- مَنافِعُ: جمع منفعه، اسم مرفوع؛ ریشه: ن ف ع؛ نقش: مبتدا یا معطوف بر إثمٌ به اعتبار محمول خبری. از نظر ساخت، تقدیر: وفيهما إثمٌ كبير ومنافعُ للناس.
- لِلنّاسِ: جار و مجرور (برای مردم) متعلق به منافع.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: امر در آغاز (قُل) سپس خبری.
- نکته: اعتراف به وجود برخی منافع (سودهای ظاهری) در کنار تصریح به گناه بزرگ.
— جمله ۳: وَإِثمُهُما أَكبَرُ مِن نَفعِهِما - ترجمهٔ تحتاللفظی: و گناه آن دو بزرگتر است از سودشان.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: عطف.
- إِثمُهُما: اسم مرفوع + ضمیر تثنیه (گناهِ آن دو)؛ ریشه: أ ث م؛ نقش: مبتدا.
- أَكبَرُ: خبر مرفوع، صیغهٔ تفضیل؛ ریشه: ك ب ر.
- مِن: حرف جرّ (از).
- نَفعِهِما: اسم مجرور به من + ضمیر تثنیه؛ ریشه: ن ف ع؛ نقش: مجرورِ مقایسه.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: داوری ارزشی روشن؛ کفهٔ زیان/گناه از سود فراتر است.
— جمله ۴: وَيَسأَلونَكَ ماذا يُنفِقونَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و از تو میپرسند چه چیزی انفاق کنند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: عطف.
- يَسأَلونَكَ: فعل مضارع مرفوع؛ ریشه: س أ ل؛ صیغه: غایب جمع. کاف: مفعولٌبه متصل (از تو).
- ماذا: اسم استفهام (چه چیز) در محلّ مفعولٌبه برای يُنفِقون (محلّ نصب).
- يُنفِقونَ: فعل مضارع مرفوع؛ ریشه: ن ف ق؛ صیغه: غایب جمع؛ فاعل: واو جماعت. معنای انفاق کردن/خرج کردن.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری (نقل پرسش دیگر مردم).
- نکته: پرسش دربارهٔ مقدار/نوع هزینهٔ درست.
— جمله ۵: قُلِ العَفوَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: بگو: بخشایش/زیادهرویناکردن؛ یعنی مازاد (بخش افزوده) را.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- قُل: فعل امر مفرد؛ ریشه: ق و ل.
- العَفوَ: اسم منصوب؛ ریشه: ع ف و. نقش: مفعولٌبه برای «قل» به تقدیر «قل: أنفقوا العفو» یا خبر محذوف در قالب جوابِ سؤال. در کاربرد تفسیری: «مازاد (اضافی)» از درآمد/دارایی که بدون فشار بر عهده باشد.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: امر (دستور به پاسخ دادن).
- نکته: معیار انفاقِ درست = مازادِ بیزحمت/بدون زیان به خود و عیال.
— جمله ۶: كَذٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآياتِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: همینگونه خدا آیات را برای شما روشن میسازد.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- كَذٰلِكَ: اسم اشاره به حالت/چنین؛ نقش: حال یا خبر مقدّم.
- يُبَيِّنُ: فعل مضارع مرفوع؛ ریشه: ب ي ن (آشکار کردن). فاعل: اللَّهُ.
- اللَّهُ: اسم جلاله، فاعل مرفوع.
- لَكُمُ: جار و مجرور (برای شما) متعلّق به يُبَيِّنُ.
- الآياتِ: مفعولٌبه منصوب (جمع آیه).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: شیوهٔ هدایت تدریجی و روشنگرانه.
— جمله ۷: لَعَلَّكُم تَتَفَكَّرونَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: باشد که شما بیندیشید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- لَعَلَّ: حرف ترجّی/امید.
- كُم: ضمیر متصل اسمِ لعلّ (اسم لعلّ = أنتم، در ضمیر کم).
- تَتَفَكَّرونَ: فعل مضارع مرفوع؛ ریشه: ف ك ر؛ صیغه: مخاطب جمع؛ خبر لعلّ در محلّ رفع.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری-ترجی (بیان امید).
- نکته: دعوت به اندیشیدن در حکمت احکام و مصالح/مفاسد.
— ترجمهٔ تحتاللفظی کل آیه: از تو دربارهٔ شراب و قمار میپرسند. بگو: در آن دو گناهی بزرگ است و سودهایی برای مردم، و گناه آن دو بزرگتر است از سودشان. و از تو میپرسند: چه چیز انفاق کنند؟ بگو: مازاد (بخش افزوده). اینچنین خدا آیات را برای شما روشن میسازد، باشد که بیندیشید. | 