جمله ۱: يَسأَلونَكَ عَنِ الشَّهرِ الحَرامِ قِتالٍ فيهِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: از تو دربارهٔ ماهِ حرام، [در بارهٔ] جنگی در آن، میپرسند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی ساده:
- يَسأَلونَكَ: فعل مضارع مرفوع (علامت: ثبوت نون)، فاعل: واو جمع (آنها)، کاف: مفعولبه (تو). ریشه: س-أ-ل (سأل).
- عَن: حرف جر.
- الشَّهرِ: اسم مجرور بهسبب عن. ریشه: ش-ه-ر. نقش: مجرور.
- الحَرامِ: صفت برای الشَّهر، مجرور تبعاً. ریشه: ح-ر-م.
- قِتالٍ: اسم مجرور به تقدیر «عن» دوم یا بدل/بیان از مسئلهٔ سؤال، نکره. ریشه: ق-ت-ل. نقش: مجرورِ بیانی (بیان موضوع سؤال).
- فيهِ: جار و مجرور (فی + ضمیر هاء به ماهِ حرام برمیگردد). نقش: قید مکان/ظرف.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری (گزارش از سؤال مردم).
- نکته: محور سؤال، حکمِ جنگ در ماههای حرام است.
جمله ۲: قُل قِتالٌ فيهِ كَبيرٌ - ترجمهٔ تحتاللفظی: بگو: جنگ در آن، بزرگ (گناهِ بزرگ) است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی ساده:
- قُل: فعل امر، مخاطب: پیامبر. ریشه: ق-و-ل.
- قِتالٌ: مبتدا مرفوع (نکرهٔ موصوف به خبر بعدی). ریشه: ق-ت-ل.
- فيهِ: جار و مجرور متعلق به خبر یا به قتال، برای تخصیص «در آن [ماه]».
- كَبيرٌ: خبرِ مبتدا (به معنای «گناهِ بزرگ»).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: امر (خطاب به پیامبر) + خبری در نقل قول.
- نکته: اصلِ اولیه این است که جنگ در ماه حرام، گناهی بزرگ است.
جمله ۳: وَصَدٌّ عَن سَبيلِ اللَّهِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و [لی] بازداشتن از راهِ خدا
- تجزیهٔ صرفی و نحوی ساده:
- وَ: عطف.
- صَدٌّ: مبتدا/معطوف بر «قتالٌ» در حکم بزرگشماری. ریشه: ص-د-د.
- عَن: حرف جر.
- سَبيلِ: اسم مجرور. ریشه: س-ب-ل.
- اللَّهِ: مضافٌإلیه مجرور.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ پیوسته به جملهٔ قبل (ادامهٔ بیان احکام و ارزشگذاری).
- نکته: «صدّ عن سبیلالله» نیز در شمار گناهان سنگین است و در ادامه با «وَكُفرٌ… وَإِخراجُ… أَكبَرُ» سنجیده میشود.
جمله ۴: وَكُفرٌ بِهِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و کفر به او [به خدا]
- تجزیهٔ صرفی و نحوی ساده:
- وَ: عطف.
- كُفرٌ: مبتدا/معطوف. ریشه: ك-ف-ر.
- بِهِ: جار و مجرور (باء + ضمیر به خدا برمیگردد)، متعلق به کفر.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ معطوف.
- نکته: کفر به خدا نیز در فهرست اعمال نکوهیدهٔ بزرگ قرار دارد.
جمله ۵: وَالمَسجِدِ الحَرامِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و [کفر به] مسجدالحرام
- تجزیهٔ صرفی و نحوی ساده:
- وَ: عطف.
- المَسجِدِ: اسم مجرور به عطف بر ضمیر مجرور در «بِهِ» یا بر «سبیلِ الله» در تقدیر «و بالكفر بالمسجد الحرام». ریشه: س-ج-د.
- الحَرامِ: صفت برای المسجد، مجرور تبعاً. ریشه: ح-ر-م.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ معطوف، در تقدیر اضافه به کفر/صدّ.
- نکته: بیحرمتی و کفرورزی نسبت به حرمت مسجدالحرام نیز منظور است.
جمله ۶: وَإِخراجُ أَهلِهِ مِنهُ أَكبَرُ عِندَ اللَّهِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و بیرون راندن اهلِ آن از آن، بزرگتر نزدِ خداست.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی ساده:
- وَ: عطف.
- إِخراجُ: مصدر مرفوع به عنوان مبتدا. ریشه: خ-ر-ج (أخرج).
- أَهلِهِ: مضافٌإلیه مجرور + ضمیر «هِ» به مسجدالحرام برمیگردد.
- مِنهُ: جار و مجرور (از آن؛ ضمیر به مسجدالحرام).
- أَكبَرُ: خبرِ مبتدا، صیغهٔ تفضیل.
- عِندَ: ظرف مکان مجازی (نزدِ، در پیشِ).
- اللَّهِ: مضافٌإلیه مجرور.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: با وجود بزرگیِ قتال در ماهِ حرام، اخراج اهلِ مسجدالحرام از آن، نزد خدا بزرگتر است.
جمله ۷: وَالفِتنَةُ أَكبَرُ مِنَ القَتلِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و فتنه، بزرگتر از کُشتن است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی ساده:
- وَ: عطف.
- الفِتنَةُ: مبتدا مرفوع. ریشه: ف-ت-ن.
- أَكبَرُ: خبرِ مبتدا، تفضیل.
- مِنَ: حرف جر (برای بیان مقایسه).
- القَتلِ: اسم مجرور بعد از «من» (کُشتن). ریشه: ق-ت-ل.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ تفضیلی.
- نکته: «فتنه» (آزار، بازداشتن از دین، ایجاد آشوب در دین) از خودِ کشتن بزرگتر است.
جمله ۸: وَلا يَزالونَ يُقاتِلونَكُم حَتّىٰ يَرُدّوكُم عَن دينِكُم إِنِ استَطاعوا - ترجمهٔ تحتاللفظی: و پیوسته با شما میجنگند تا اگر بتوانند شما را از دینتان برگردانند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی ساده:
- وَ: عطف.
- لا يَزالونَ: فعل ناقص مضارع + واو فاعل؛ معنی استمرار «پیوسته/همچنان». ریشه: ز-و-ل (زال).
- يُقاتِلونَكُم: فعل مضارع مرفوع؛ واو فاعل «آنها»، کاف و میم: مفعولبه «شما». ریشه: ق-ت-ل (قاتل).
- حَتّىٰ: حرف غایت/تعلیل، داخل بر فعل مضارع بعدی.
- يَرُدّوكُم: فعل مضارع منصوب بعد از حتی؛ واو فاعل، کاف و میم: مفعول «شما»؛ تشدید دال برای تضعیف. ریشه: ر-د-د.
- عَن: حرف جر.
- دينِكُم: اسم مجرور + ضمیر «کُم» مضافٌإلیه.
- إِنِ: حرف شرط جازم (اینجا شرطیهٔ مخففه از «إنْ»).
- استَطاعوا: فعل ماضی جمع (در جواب شرط یا قید شرط برای «يردوكم»)، ریشه: ط-و-ع (استطاع).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ هشداردهنده.
- نکته: دشمن خصومت را ادامه میدهد با هدف برگرداندن مؤمنان از دین، مشروط به توانستن.
جمله ۹: وَمَن يَرتَدِد مِنكُم عَن دينِهِ فَيَمُت وَهُوَ كافِرٌ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و هر کس از شما از دینش برگردد، سپس بمیرد در حالی که کافر است،
- تجزیهٔ صرفی و نحوی ساده:
- وَ: عطف استینافی.
- مَن: اسم شرط جازم (هر کس).
- يَرتَدِد: فعل مضارع مجزوم به سبب شرط (علامت: سکون یا حذف حرکت)، ریشه: ر-د-د (ارتدّ).
- مِنكُم: جار و مجرور (از شما) مربوط به «من» برای تخصیص.
- عَن: حرف جر.
- دينِهِ: اسم مجرور + ضمیر «هِ» (دینِ او).
- فَيَمُت: فاء جزا + فعل مضارع مجزوم به حذف حرف علت (اصل: یموت)، ریشه: م-و-ت.
- وَهُوَ: واو حالیه + ضمیر مبتدا.
- كافِرٌ: خبر برای «هو»، حال از فاعل «یمت» نیز فهمیده میشود.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: شرطیِ خبری با بیان حال.
- نکته: حکمِ کسی که مرتد شده و در همان حالت بمیرد، در ادامه میآید.
جمله ۱۰: فَأُولٰئِكَ حَبِطَت أَعمالُهُم فِي الدُّنيا وَالآخِرَةِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: پس آنانند که اعمالشان در دنیا و آخرت تباه شد.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی ساده:
- فَ: فاء تفریع/نتیجه بر شرط قبل.
- أُولٰئِكَ: اسم اشاره برای جمع، مبتدا.
- حَبِطَت: فعل ماضی مؤنث مفرد برای مطابقت با «أعمال» (جمع غیرعاقل حکم مفرد مؤنث). ریشه: ح-ب-ط.
- أَعمالُهُم: فاعلِ «حَبِطَت» مرفوع + ضمیر «هم» مضافٌإلیه. ریشه: ع-م-ل.
- فِي: حرف جر.
- الدُّنيا: اسم مجرور. ریشه: د-ن-و (دنُوّ).
- وَ: عطف.
- الآخِرَةِ: اسم مجرور. ریشه: أ-خ-ر.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریِ نتیجهگیر.
- نکته: تباهی اعمال هم در حوزهٔ دنیوی و هم اخروی اعلام میشود.
جمله ۱۱: وَأُولٰئِكَ أَصحابُ النّارِ هُم فيها خالِدونَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و آنان یارانِ آتشاند؛ ایشان در آن جاودانهاند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی ساده:
- وَ: عطف.
- أُولٰئِكَ: اسم اشاره، مبتدا.
- أَصحابُ: خبر مبتدا، مضاف. ریشه: ص-ح-ب.
- النّارِ: مضافٌإلیه مجرور. ریشه: ن-و-ر/ن-ر (نار).
- هُم: ضمیر فصل/ضمیر تأکید و نیز مبتدای دوم در تحلیل دیگر.
- فيها: جار و مجرور (در آن)؛ ضمیر به «النار» برمیگردد.
- خالِدونَ: خبر برای «هم» یا خبر دوم برای «أولئک»، جمع مذکر سالم. ریشه: خ-ل-د.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری با تأکید.
- نکته: بیان سرنوشت نهایی: خلود در آتش برای کسانی که در کفر بمیرند.
ترجمهٔ تحتاللفظی کل آیه: از تو دربارهٔ ماهِ حرام [و] جنگ در آن میپرسند. بگو: جنگ در آن گناهی بزرگ است، ولی بازداشتن از راهِ خدا و کفر به او و [بیحرمتی نسبت به] مسجدالحرام و بیرون راندن اهلِ آن از آن، نزد خدا بزرگتر است، و فتنه از کشتن بزرگتر است. و آنان پیوسته با شما میجنگند تا اگر بتوانند شما را از دینتان برگردانند. و هر کس از شما از دینش برگردد، سپس در حالی که کافر است بمیرد، پس آنانند که اعمالشان در دنیا و آخرت تباه شد، و آنان یارانِ آتشاند؛ ایشان در آن جاودانهاند. | 