الحَجُّ أَشهُرٌ مَعلوماتٌ - ترجمهٔ تحتاللفظی: حج [در] ماههای شناختهشدهای است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- الحَجُّ: اسم، مفرد، معرفه با «ال»، ریشه: ح-ج-ج، نقش: مبتدا مرفوع (علامت رفع: ضمه).
- أَشهُرٌ: اسم جمع (جمع قِلّت برای «شهر»)، نکره، ریشه: ش-ه-ر، نقش: خبر اول مرفوع.
- مَعلوماتٌ: اسم مفعول جمع مؤنث سالم از «عَلِمَ»، ریشه: ع-ل-م، نقش: صفت برای «أشهر» (نعت تابع در رفع).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: جمله میگوید زمان حج محدود و شناختهشده است؛ «معلومات» یعنی این ماهها برای مخاطبان معلوم و مشهورند (شوال، ذیقعده، ذیحجه).
فَمَن فَرَضَ فيهِنَّ الحَجَّ - ترجمهٔ تحتاللفظی: پس هر که در آن ماهها حج را بر خود واجب کرد.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- فَ: حرف عطف/تفریع (نتیجه بر جملهٔ قبل).
- مَن: اسم شرط جازم، عام برای عاقل، ریشه: — ، نقش: مبتدای شرط.
- فَرَضَ: فعل ماضی، ثلاثی مجرد، ریشه: ف-ر-ض، فاعلش ضمیر مستتر «هو» برمیگردد به «من». معنای اینجا: «احرام بست/عزم و التزام حج کرد».
- فيهِنَّ: جار و مجرور + ضمیر جمع مؤنث (برای «أشهر»)؛ نقش: متعلق به «فَرَضَ».
- الحَجَّ: اسم، مفرد، معرفه با «ال»، ریشه: ح-ج-ج، نقش: مفعولٌبه منصوب.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: شرطیه (جملهٔ شرط).
- نکته: «فرض الحج» یعنی با احرام بستن، انجام حج را بر خود لازم کردن در همان ماهها.
فَلا رَفَثَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: پس نه رفثی [در پیش است/رواست].
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- فَ: حرف تفریع/جواب شرط ضمنی.
- لا: لا ناهیه/ناهیه؟ اینجا «لا»ی نفی جنس (لا النافیة للجنس) نیز تفسیر شده؛ در سیاق نهی و منع عام.
- رَفَثَ: اسم «لا»ی نفی جنس، ریشه: ر-ف-ث، معنای رفث: سخن یا عمل جنسی (و نیز آمیزش). مبنی بر الفتح در محل نصب. خبر «لا» محذوف تقدیرش: كائنٌ/موجودٌ.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: نهی/نفیِ تحریمی به صورت «لا نفی جنس» برای تأکید.
- نکته: هر گونه گفتار یا رفتار جنسی در حالت احرام ممنوع است.
وَلا فُسوقَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و نه نافرمانیای.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: عطف.
- لا: نفی جنس.
- فُسوقَ: اسم «لا»ی نفی جنس منصوب لفظاً (مبنی بر الفتح)، ریشه: ف-س-ق، معنایش خروج از طاعت/گناه. خبر محذوف.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: نهی/نفی تحریمی مؤکد.
- نکته: هر نوع گناه و خروج از حدود شرع در حج ممنوع است.
وَلا جِدالَ فِي الحَجِّ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و نه جدالی در [هنگام] حج.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: عطف.
- لا: نفی جنس.
- جِدالَ: اسم «لا»ی نفی جنس (مصدر)، ریشه: ج-د-ل، به معنای مجادله/ستیزه. خبر محذوف.
- فِي الحَجِّ: جار و مجرور، «في» + «الحج» (اسم مجرور با کسره)، متعلق به «جدال» برای قید ظرف/حالت.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: نهی/نفی مؤکد.
- نکته: منع از مشاجره و درگیری لفظی در مناسک؛ حفظ آرامش و تمرکز عبادی.
وَما تَفعَلوا مِن خَيرٍ يَعلَمهُ اللَّهُ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و هر کار خیری که انجام دهید، خدا آن را میداند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: استیناف/عطف.
- ما: اسم موصول یا شرطیه عامه؛ اینجا بیشتر موصوله برای عموم اعمال خیر.
- تَفعَلوا: فعل مضارع منصوب/مجزوم؟ به اعتبار «ما» اگر شرطیه باشد مجزوم، اگر موصوله باشد مرفوع. در قرائت رایج: مجزوم به اعتبار «ما»ی شرطیه مقدّر در عموم؛ ریشه: ف-ع-ل؛ واو جمع: فاعل.
- مِن خَيرٍ: «من» زائده برای تأکید عموم + «خير» اسم مجرور لفظاً، نکره، ریشه: خ-ي-ر؛ متعلق به «تفعلوا» به عنوان تمییز/بیان نوع.
- يَعلَمهُ: فعل مضارع مرفوع (علامت: ضمه)، ریشه: ع-ل-م؛ فاعل: الله در ادامه میآید؛ «هُ» ضمیر مفعول به (برمیگردد به «ما/خیر»).
- اللَّهُ: اسم جلاله، فاعل مرفوع برای «يعلم».
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: شرطیه/خبری تعقیبی.
- نکته: هر خیر کوچک و بزرگ نزد خدا آشکار است؛ انگیزهبخش برای نیت خالص و استمرار در خیر در حج و غیر آن.
وَتَزَوَّدوا - ترجمهٔ تحتاللفظی: و توشه بردارید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: استیناف/عطف.
- تَزَوَّدوا: فعل امر، باب تفعل از «زود»، ریشه: ز-و-د؛ واو جماعت: فاعل.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: امر.
- نکته: دستور به تهیهٔ توشهٔ کافی برای سفر حج (مادی و معنوی) تا محتاج دیگران نشوند.
فَإِنَّ خَيرَ الزّادِ التَّقوىٰ - ترجمهٔ تحتاللفظی: زیرا بهترین توشه، پرهیزگاری است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- فَ: فای تفریع/تعلیل بر امر قبلی.
- إِنَّ: حرف تأکید و نصب.
- خَيرَ: اسم «إنّ» منصوب؛ ریشه: خ-ي-ر؛ به معنای «بهترین».
- الزّادِ: مضافالیه مجرور، ریشه: ز-و-د.
- التَّقوىٰ: خبر «إنّ» مرفوع لفظاً؟ در ترکیب مشهور: «خَيرَ الزّادِ التَّقوى» = «بهترینِ توشه تقواست»؛ «التقوى» خبر مرفوع (تقدیراً) و ظاهرش مبنی بر الف (اسم مقصور) با علامت رفع مقدّر. ریشه: و-ق-ي (اتقاء).
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: تأکیدی/خبری.
- نکته: برترین سرمایهٔ راه خدا، اخلاق و پرهیز از گناه است؛ توشهٔ مادی لازم است، اما کافی نیست.
وَاتَّقونِ يا أُولِي الأَلبابِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و از من پروا کنید، ای خردمندان.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: عطف/استیناف.
- اتَّقونِ: فعل امر از «اتّقى» باب افتعال، ریشه: و-ق-ي؛ نون وقایه + یای متکلم حذفشده به صورت «نِ» مشدد؟ در رسم مصحف: «اتَّقونِ» یعنی «اتقوا + نِ (ی متکلم)»؛ فاعل: واو جماعت محذوف به اعتبار خطاب جمع؟ در این صیغه، مخاطب جمعاند: «اتَّقونِ» = «از من پروا کنید».
- يا: حرف ندا.
- أُولِي: اسم جمع مُلحق به جمع مذکر سالم، به معنای «صاحبانِ»، ریشه: — (اسم سماعی). نقش: منادی مضاف.
- الأَلبابِ: «لبّ» جمع «ألباب»، ریشه: ل-ب-ب، معنای عقلِ خالص. نقش: مضافالیه مجرور.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: امر.
- نکته: خطاب پایانی به اهل خرد برای جمعبندی: اصلِ حج، تقوا و پرهیز از محرمات است.
ترجمهٔ تحتاللفظی کل آیه: حج [در] ماههای شناختهشدهای است؛ پس هر که در آنها حج را [بر خود] واجب کرد، پس نه رفث [باشد] و نه نافرمانی و نه جدال در [حال] حج. و هر کار خیری که انجام دهید، خدا آن را میداند. و توشه برگیرند، زیرا بهترینِ توشه، تقواست. و از من پروا کنید، ای خردمندان. | 