۱) الشَّهْرُ الحَرامُ بِالشَّهْرِ الحَرامِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: ماهِ حرام، [در برابر] ماهِ حرام است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- الشَّهْرُ: اسم، مفرد، مرفوع (فاعلِ محذوفالخبر یا مبتدا)، ریشه: ش-ه-ر (شُهرَة/ظهور). نقش: مبتدا.
- الحَرامُ: صفتِ «الشهر»، مفرد، مرفوع. ریشه: ح-ر-م (حرمت/منع). نقش: نعتِ مرفوع.
- بِالشَّهْرِ: جار و مجرور. «بِـ» حرف جر، «الشهرِ» اسم مجرور. ریشه: ش-ه-ر. نقش: جار و مجرور متعلق به خبرِ محذوف یا خبرِ مقدّم.
- الحَرامِ: صفتِ «الشهر» دوم، مجرور به تبعِ موصوف. ریشه: ح-ر-م. نقش: نعت مجرور.
- ساختار: مشهور است که این جمله خبریه است با تقدیر «مُقابَلٌ» یا «كَفٌّ»، یعنی «الشهرُ الحرامُ [مُكافَأٌ] بالشهرِ الحرامِ».
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریه (بیان حکم مقابله).
- نکته: اصل مقابله به مثل در «ماههای حرام»؛ حرمت یکی با حرمت دیگری همسنگ است.
۲) وَالحُرُماتُ قِصاصٌ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و حرمتها [احکامِ محترم] قصاصاند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: حرف عطف.
- الحُرُماتُ: اسم جمع (جمعِ حُرمَة)، مرفوع. ریشه: ح-ر-م. نقش: مبتدا.
- قِصاصٌ: خبر مرفوع. ریشه: ق-ص-ص (دنبالگیری/برابر کردن). نقش: خبر مبتدا.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبریه.
- نکته: هر موضوعِ محترم (حج، حرم، اشهر حرم، محرمات) در صورت نقض، پاسخ برابر دارد؛ اصل مقابلهی متناسب.
۳) فَمَنِ اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ - ترجمهٔ تحتاللفظی: پس هر که بر شما تعدّی کرد، بر او تعدّی کنید به همانندِ آنچه بر شما تعدّی کرد.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- فَـ: فاءِ تفریع/سبب.
- مَنِ: اسم شرط جازم، عام. نقش: مبتدأ شرطی/أداة شرط.
- اعْتَدَىٰ: فعل ماضی، مجزوم در محلّ جزمِ فعلِ شرط؟ در قرائت، ماضی آمده برای تحقق؛ از نظر نحو: فعل ماضی در جمله شرطی با «من» (جملهی شرط). ریشه: ع-د-و (عدوان/تجاوز). فاعل: مستتر (هو).
- عَلَيْكُمْ: جار و مجرور (علی + کم)، متعلّق به «اعتدى».
- فَاعْتَدُوا: فاء جوابِ شرط، «اعتدوا» فعل امر (از باب افتعال)، مخاطب جمع. ریشه: ع-د-و. واو: فاعل (ضمیر جمع).
- عَلَيْهِ: جار و مجرور، متعلّق به «اعتدوا».
- بِمِثْلِ: جار و مجرور؛ «مثلِ» اسم مجرور به «بِـ». ریشه: م-ث-ل. نقش: حال/مفعول مطلق معنوی برای بیان برابری.
- مَا: اسم موصول یا مصدرية بیانیه؛ اینجا موصوله مناسبتر: «آنچه».
- اعْتَدَىٰ: فعل ماضی، صلهٔ «ما». فاعل: مستتر (هو).
- عَلَيْكُمْ: جار و مجرور، متعلّق به «اعتدى».
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: شرطیه + امر.
- نکته: اجازهی دفاع مقابلهبهمثل با قید «به همان اندازه»؛ زیادهروی ممنوع است.
۴) وَاتَّقُوا اللَّهَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و از خدا پروا کنید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: حرف عطف.
- اتَّقُوا: فعل امر، مخاطب جمع. باب افتعال از «وقى». ریشه: و-ق-ي (حفاظت/پرهیز). واو: فاعل (ضمیر جمع).
- اللَّهَ: اسم جلاله، مفعولٌبه منصوب.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: امر.
- نکته: دستور به تقوا که مرزِ پاسخ را کنترل میکند؛ در اجرای مقابله، از حد نگذرید.
۵) وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و بدانید که خدا با پرهیزگاران است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: حرف عطف.
- اعْلَمُوا: فعل امر، مخاطب جمع. ریشه: ع-ل-م (دانستن). واو: فاعل (ضمیر جمع).
- أَنَّ: حرف مشبّه بالفعل، ناسخ.
- اللَّهَ: اسم «أنَّ» منصوب.
- مَعَ: ظرف مکان/اسم ظرف، منصوب، در محلّ خبر «أنَّ».
- المُتَّقِينَ: اسم جمع سالم مذکّر، مجرور به «معَ» اضافهای؟ از نظر عمل: «معَ» مضاف و «المتقين» مضافالیه مجرور. ریشه: و-ق-ي (اتّقاء). نقش: مضافالیه.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: امر + خبریه (مؤکَّد به «أنَّ»).
- نکته: همراهی الهی مشروط به تقواست؛ راهنما برای حدود واکنش.
ترجمهٔ تحتاللفظی کل آیه: ماهِ حرام [در برابر] ماهِ حرام است، و حرمتها قصاصاند؛ پس هر که بر شما تعدّی کرد، بر او همانندِ آنچه بر شما تعدّی کرد [تعدّی] کنید؛ و از خدا پروا کنید، و بدانید که خدا با پرهیزگاران است. | 