آیه: البقرة 187 - أُحِلَّ لَكُم لَيلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلىٰ نِسائِكُم
- ترجمهٔ تحتاللفظی: حلال شد برای شما در شبِ روزه، آمیزش به سوی همسرانتان.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- أُحِلَّ: فعل ماضی مجهول، باب إفعال، ریشه: ح-ل-ل؛ نایب فاعل بعداً میآید (الرَّفَثُ).
- لَكُم: جار و مجرور (لِـ + کم)، متعلق به أُحِلَّ (بیان نفع: برای شما).
- لَيلَةَ: ظرف زمان منصوب؛ مضاف به “الصّيام” و متعلق به أُحِلَّ.
- الصِّيامِ: مضافالیه مجرور، ریشه: ص-و-م.
- الرَّفَثُ: نایب فاعل مرفوع برای فعل مجهول أُحِلَّ؛ ریشه: ر-ف-ث (کنایه از آمیزش و سخن جنسی).
- إِلىٰ: حرف جر.
- نِسائِكُم: اسم مجرور به إِلىٰ، ریشه: ن-س-و/ن-س-ء؛ مضاف + ضمیر کم (مضافالیه).
- نوع جمله و نکته: خبری تشریعی (بیان حکم شرعی). نکته: برداشتهشدن منعِ قبلی در شبهای رمضان.
- هُنَّ لِباسٌ لَكُم وَأَنتُم لِباسٌ لَهُنَّ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: آنان پوششی برای شما هستند و شما پوششی برای آنان هستید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- هُنَّ: ضمیر منفصل مبتدا (برای جمع مؤنث).
- لِباسٌ: خبر مرفوع نکره (تمثیل/کنایه از نزدیکی و حمایت). ریشه: ل-ب-س.
- لَكُم: جار و مجرور، متعلق به خبر (لباسٌ).
- وَ: عطف.
- أَنتُم: ضمیر منفصل مبتدا (جمع مذکر).
- لِباسٌ: خبر مرفوع.
- لَهُنَّ: جار و مجرور، متعلق به خبر دوم.
- نوع جمله و نکته: خبری بیانی. نکته: تشبیه متقابلِ همسران به لباس؛ دلالت بر صمیمیت، پوشانندگی و مجاز بودن نزدیکی شبانه.
- عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُم كُنتُم تَختانونَ أَنفُسَكُم
- ترجمهٔ تحتاللفظی: دانست خدا که شما بودید [که] به خودتان خیانت میکردید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- عَلِمَ: فعل ماضی، ریشه: ع-ل-م.
- اللَّهُ: فاعل مرفوع.
- أَنَّ: حرف مشبه بالفعل، ناسخ.
- كُم: ضمیر اسم “إنّ” (اسم أنَّ = أنَّكم).
- كُنتُم: کانَ ماضی + ضمیر جمع؛ کان ناقصه با اسم مستتر/ضمیر متصل (أنتم) و خبر آن جملهٔ فعلیه بعدی (تختانون).
- تَختانونَ: مضارع مرفوع/منصوب؟ اینجا خبر کان در محل نصب ولی صیغه مضارع مرفوع ظاهر دارد؛ باب افتعال (اختان)، ریشه: خ-و-ن؛ معنای استمرار “خیانت میکردید/مینمودید”.
- أَنفُسَكُم: مفعولٌبه منصوب برای تختانون، ریشه: ن-ف-س؛ مضاف + ضمیر کم.
- نوع جمله و نکته: خبری توبیخی. نکته: اشاره به رفتار پنهانی برخی با همسران پس از خوابیدن، پیش از حکمِ اباحه.
- فَتابَ عَلَيكُم وَعَفا عَنكُم
- ترجمهٔ تحتاللفظی: پس بر شما بازگشت [به رحمت] و از شما درگذشت.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- فَ: فاءِ تفریع.
- تابَ: فعل ماضی، ریشه: ت-و-ب.
- عَلَيكُم: جار و مجرور، متعلق به تابَ (تفضّل/رحمت).
- وَ: عطف.
- عَفا: فعل ماضی، ریشه: ع-ف-و.
- عَنكُم: جار و مجرور، متعلق به عفا.
- نوع جمله و نکته: خبری رحمانی. نکته: اعلامِ گذشت الهی از لغزشِ پیشین.
- فَالآنَ باشِروهُنَّ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: پس اکنون با آنان نزدیکی کنید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- فَالآنَ: فاءِ تفریع + الآنَ ظرف زمان مبنی.
- باشِروا: فعل امر جمع مذکر، ریشه: ب-ش-ر (مباشرت).
- هُنَّ: ضمیر مفعولی (مفعولبه).
- نوع جمله و نکته: امر اباحه. نکته: جواز آمیزش در شبهای رمضان تا فجر.
- وَابتَغوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُم
- ترجمهٔ تحتاللفظی: و بجویید آنچه خدا برای شما مقرر کرده است.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: عطف.
- ابتَغوا: فعل امر جمع، باب افتعال، ریشه: ب-غ-ي (طلب).
- ما: اسم موصول/مصدر مؤوّل؛ مفعولبه برای ابتغوا.
- كَتَبَ: فعل ماضی، ریشه: ك-ت-ب (نوشتن/تقدیر).
- اللَّهُ: فاعل كَتَبَ.
- لَكُم: جار و مجرور، متعلق به كَتَبَ (به سود شما/برای شما).
- نوع جمله و نکته: امر ارشادی/اباحه. نکته: شامل طلبِ نسل (فرزند) و دیگر خیرهای مشروع.
- وَكُلوا وَاشرَبوا حَتّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيطُ الأَبيَضُ مِنَ الخَيطِ الأَسوَدِ مِنَ الفَجرِ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: و بخورید و بیاشامید تا روشن شود برای شما نخِ سفید از نخِ سیاه، از فجر.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَكُلوا: واو عطف + کلوا (امر جمع)، ریشه: أ-ك-ل.
- وَاشرَبوا: واو عطف + اشربوا (امر جمع)، ریشه: ش-ر-ب.
- حَتّىٰ: حرف غایت/انتها؛ داخلکنندهٔ فعل مضارع به نصب.
- يَتَبَيَّنَ: مضارع منصوب به حتی، باب تفعّل، ریشه: ب-ي-ن (آشکار شدن).
- لَكُم: جار و مجرور، متعلق به یتبیّن.
- الخَيطُ الأَبيَضُ: فاعل یتبیّن (فاعلِ معنویِ آشکار شدن: امرِ آشکارشونده). الخيطُ مبتداگونه/فاعل، الأبیض صفت.
- مِنَ الخَيطِ الأَسوَدِ: جار و مجرور بیان ممیِّز/مقابله؛ “از نخِ سیاه”.
- مِنَ الفَجرِ: مِن بیانیه/ابتدائیه؛ بیان منشأ این تباین: از جهت فجر. ریشه فجر: ف-ج-ر (شکافتن صبح).
- نوع جمله و نکته: امر اباحه تا غایت. نکته: مجاز مشهور “خَيط سفید و سیاه” کنایه از روشنی خط افق صبح صادق.
- ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيلِ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: سپس روزه را تا شب کامل کنید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- ثُمَّ: حرف عطف تراخی.
- أَتِمُّوا: امر جمع، ریشه: ت-م-م (کامل کردن).
- الصِّيامَ: مفعولبه منصوب.
- إِلَى: حرف جر غایت.
- اللَّيلِ: اسم مجرور، ریشه: ل-ي-ل.
- نوع جمله و نکته: امر الزامی (حکم وجوب اتمام روزه). نکته: پایان امساک با دخول شب (غروب کامل).
- وَلا تُباشِروهُنَّ وَأَنتُم عاكِفونَ فِي المَساجِدِ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: و نزدیکشان نشوید در حالی که شما معتکف در مسجدها هستید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَلا: واو عطف + لا ناهیّه.
- تُباشِروهُنَّ: مضارع مجزوم به لا نهیّه (نهی)، ریشه: ب-ش-ر؛ هُنَّ مفعولبه.
- وَأَنتُم: واو حالیه + أنتم ضمیر مبتدا در جملهٔ حالیه.
- عاكِفونَ: خبر أنتم، اسم فاعل جمع، ریشه: ع-ك-ف (اقامت بر عبادت).
- فِي: حرف جر.
- المَساجِدِ: اسم مجرور، جمع مسجد؛ محل اعتکاف.
- نوع جمله و نکته: نهی تعبدی. نکته: در اعتکاف، آمیزش ممنوع است.
- تِلكَ حُدودُ اللَّهِ فَلا تَقرَبوها
- ترجمهٔ تحتاللفظی: آنها مرزهای خداست، پس به آنها نزدیک نشوید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- تِلكَ: اسم اشاره للبعید مبتدا.
- حُدودُ: خبر مرفوع، جمع حدّ؛ مضاف.
- اللَّهِ: مضافالیه مجرور.
- فَلا: فاءِ نتیجه + لا ناهیّه.
- تَقرَبوها: مضارع مجزوم (نهی)، ریشه: ق-ر-ب؛ ها ضمیر مفعول (به این حدود).
- نوع جمله و نکته: خبری + نهی. نکته: مرزگذاری احکام؛ منع از نزدیکشدن (نه فقط تعدّی) برای پیشگیری.
- كَذٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنّاسِ لَعَلَّهُم يَتَّقونَ
- ترجمهٔ تحتاللفظی: اینگونه خدا نشانههایش را برای مردم روشن میکند، شاید آنان پرهیزگار شوند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- كَذٰلِكَ: اسم اشاره/حرف تشبیه، در محل حال/خبر مقدم.
- يُبَيِّنُ: مضارع مرفوع، باب تفعیل، ریشه: ب-ي-ن؛ فعل جمله.
- اللَّهُ: فاعل مرفوع.
- آياتِهِ: مفعولبه اول + مضافالیه ضمیری (هِ).
- لِلنّاسِ: جار و مجرور، متعلق به یبین.
- لَعَلَّهُم: لعلّ حرف ترجی + ضمیر هم اسم لعلّ.
- يَتَّقونَ: خبر لعلّ، مضارع مرفوع، باب افتعال (اتّقى)، ریشه: و-ق-ي.
- نوع جمله و نکته: خبری تعلیلی. نکته: هدف تبیین احکام، رسیدن به تقواست.
ترجمهٔ تحتاللفظی کل آیه:
حلال شد برای شما در شبِ روزه، آمیزش با همسرانتان؛ آنان پوششی برای شما هستند و شما پوششی برای آنان. خدا دانست که شما به خودتان خیانت میکردید، پس بر شما بازگشت و از شما درگذشت. پس اکنون با آنان نزدیکی کنید و بجویید آنچه خدا برای شما مقرر کرده است. و بخورید و بیاشامید تا برای شما آشکار شود نخِ سفید از نخِ سیاه از [جهت] فجر، سپس روزه را تا شب کامل کنید. و در حالی که معتکف در مسجدها هستید با آنان نزدیکی نکنید. اینها مرزهای خداست، پس به آنها نزدیک نشوید. اینگونه خدا آیاتش را برای مردم روشن میکند، باشد که پرهیزگار شوند. | 