002-181-091-بقرة

۱) فَمَن بَدَّلَهُ بَعدَ ما سَمِعَهُ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: پس هر که آن را پس از آن‌که شنید، دگرگون سازد،
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • فَ: حرف عطف/تفریع (پس/بنابراین).
  • مَن: اسم شرط جازم، مبنی، نقش: مبتدا/أداة شرط؛ مفهوم کلی «هر که».
  • بَدَّلَهُ: فعل ماضی مزید (باب تفعیل)؛ ریشه: ب-د-ل؛ «دگرگون کرد/تغییر داد».
    • الباء-دال-لام: ریشه ثلاثی «بَدَلَ».
    • هُ: ضمیر متصل مفعولٌ‌به (آن را).
    • فاعلِ این فعل، مستتر تقدیره «هو» (برمی‌گردد به «من» شرطی).
  • بَعدَ: ظرف زمان منصوب (حرف جرّ/ظرف)، متعلق به «بَدَّلَ».
  • ما: اسم موصول (یا مصدرية ظرفیّه، بنابر دو وجه)، اینجا رایج‌تر: اسم موصول به معنی «آنچه/آن‌که».
  • سَمِعَهُ: فعل ماضی مجرد ثلاثی «سَمِعَ» (شنید).
    • ریشه: س-م-ع.
    • فاعل: ضمیر مستتر «هو» (برمی‌گردد به «من»).
    • هُ: ضمیر مفعولٌ‌به (آن را).
  • جملة «سَمِعَهُ» صلهٔ «ما» و محلّ اعرابی ندارد.
  • ترکیب کلّی: «من» شرطیه + فعل شرط «بَدَّلَهُ»، و «بعد ما سمعه» قید زمانی برای فعل شرط.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: شرطیه/خبری (گزارشِ شرطی).
  • نکته: «من» عموم می‌آورد؛ هر کسی پس از آگاهی (شنیدن)، اگر تغییر دهد، مشمول حکم بعدی است. «بعد ما سمعه» مسئولیت را پس از اقامهٔ حجّت پررنگ می‌کند.

۲) فَإِنَّما إِثمُهُ عَلَى الَّذينَ يُبَدِّلونَهُ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: پس همانا گناهش فقط بر عهدهٔ کسانی است که آن را دگرگون می‌کنند.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • فَ: حرف تفریع (نتیجهٔ شرط پیشین).
  • إِنَّما: أداة حصر (همانا فقط/به‌راستی که فقط).
  • إِثمُهُ: «إِثمُ» اسم إنَّ مرفوع؟ نکته: با وجود «إنّما»، «إنَّ» صریح نیامده؛ «إنّما» خودش مُفیدِ تأکید و حصر است و عمل اعرابی «إنَّ» را ندارد. پس:
    • إثمُ: مبتدا مرفوع، علامت رفع: ضمه.
    • هُ: ضمیر مضاف‌الیه (گناهِ او).
  • عَلَى: حرف جر (بر/بر عهدهٔ).
  • الَّذينَ: اسم موصول جمع مذکر سالم مجرور به «على» (علامت جرّ: یاء).
  • يُبَدِّلونَهُ: فعل مضارع مزید (باب تفعیل)، ریشه: ب-د-ل؛ معنی: «تغییر می‌دهند».
    • یُـ: علامت مضارع/فاعل جمع غایب.
    • نَ: علامت جمع در صیغه فعل (فاعل: هم ایشان).
    • هُ: ضمیر مفعولٌ‌به (آن را).
  • جملهٔ «يُبَدِّلونَهُ» صلهٔ «الذين» و محلّ اعرابی ندارد.
  • ترکیب کلّی: مبتدا «إثمُهُ» + خبر شبه‌جمله «على الذين…» با صلهٔ موصول. «إنّما» جمله را مقیّد به حصر می‌کند.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبریِ حَصری.
  • نکته: تأکید بر اینکه بار گناه، اختصاصاً به عهدهٔ تغییر‌دهندگان است، نه کسی که به نفع او تغییر داده شده یا دیگران.

۳) إِنَّ اللَّهَ سَميعٌ عَليمٌ

• ترجمهٔ تحت‌اللفظی: بی‌گمان خدا شنوا و داناست.
• تجزیهٔ صرفی و نحوی:
  • إِنَّ: حرف توکید و نصب.
  • اللَّهَ: اسم «إنَّ» منصوب (علامت نصب: فتحه).
  • سَميعٌ: خبر نخست «إنَّ» مرفوع (صیغهٔ مبالغه بر وزن فعیل؛ بسیار شنوا).
  • عَليمٌ: خبر دوم «إنَّ» مرفوع (صیغهٔ مبالغه؛ بسیار دانا).
  • ترکیب کلّی: «إنَّ» + اسم + دو خبر برای تأکید بر دو صفت.
• نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
  • نوع: خبریِ تأکیدی.
  • نکته: ختم آیه با صفات الهیِ «شنوا و دانا» هشدار می‌دهد که هر تغییر پنهانی/آشکار از علم و شنود الهی پوشیده نیست؛ پشتیبان معنای مسئولیت پس از شنیدن و آگاهی.

پس هر که آن را، پس از آن‌که آن را شنید، دگرگون سازد، همانا گناهش تنها بر عهده‌ی کسانی است که آن را دگرگون می‌کنند. بی‌گمان خدا شنوا و داناست.