جمله ۱) لَيسَ البِرَّ أَن تُوَلّوا وُجوهَكُم قِبَلَ المَشرِقِ وَالمَغرِبِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: نه نیکوکاری آن است که شما روهای خود را به سوی خاور و باختر بگردانید.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- لَيسَ: فعل ناقص ماضی (ناقصه)، ریشه: ليس (غیر ثلاثی قیاسی؛ معادل «كان» منفی)، عمل: رفع اسم و نصب خبر.
- البِرَّ: اسم ليس منصوب (خبر ليس مقدم)، مفرد، معرفه به «ال»، ریشه ثلاثی: ب ر ر، وزن: فِعّ. نقش: خبر ليس منصوب.
- أَن: مصدرية ناصبة، تأویل به مصدر.
- تُوَلّوا: فعل مضارع منصوب بـ«أن»، باب تفعّل/تفعيل؟ فعل: وَلّى يُوَلّي (تفعيل)، ریشه ثلاثی: و ل ي، علامت: حذف نون (لأنه من الأفعال الخمسة)، واو: فاعل جمع مخاطب.
- وُجوهَكُم: مفعولٌ به منصوب، جمع «وَجه»، ریشه: و ج ه، ضمیر «كم» مضافالیه.
- قِبَلَ: ظرف مکان/جارّ و مجرور به معنای «سویِ»، ریشه: ق ب ل، منصوب على الظرفية وهو مضاف.
- المَشرِقِ: مضافالیه مجرور، ریشه: ش ر ق، اسم مکان/مصدر میمی.
- وَالمَغرِبِ: معطوف مجرور بر «المشرق»، ریشه: غ ر ب، اسم مکان/مصدر میمی.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: نفیِ تقلیلگرانه از تقلیل دین به جهتگیریهای صوری عبادت؛ معیار نیکی، صرف قبلهگزینی نیست.
جمله ۲) وَلٰكِنَّ البِرَّ مَن آمَنَ بِاللَّهِ وَاليَومِ الآخِرِ وَالمَلائِكَةِ وَالكِتابِ وَالنَّبِيّينَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: ولی نیکوکاری [از آنِ] کسی است که به خدا و روز واپسین و فرشتگان و کتاب و پیامبران ایمان آورد.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: عطف.
- لكنَّ: حرف استدراک و نصب، عمل: نصب اسم و رفع خبر.
- البِرَّ: اسم «لكنَّ» منصوب، ریشه: ب ر ر.
- مَن: اسم موصول مبنی، در محل رفع خبر «لكنَّ»؛ صلت آن «آمَنَ …».
- آمَنَ: فعل ماضی، ریشه: أ م ن (أفعل: آمن)، فاعل: مستتر تقدیره «هو» عائد به «مَن».
- بِاللَّهِ: جار و مجرور متعلق به «آمن»، ریشه: ل ه و (لفظ الجلالة غیر مشتق).
- وَاليَومِ الآخِرِ: معطوف مجرور، «اليوم» ریشه: ي و م؛ «الآخِر» صفت مجرور، ریشه: أ خ ر.
- وَالمَلائِكَةِ: معطوف مجرور، ریشه: م ل ك (على وزن مَفَاعِلَة جمع «مَلَك»).
- وَالكِتابِ: معطوف مجرور، ریشه: ك ت ب (اسم جنس).
- وَالنَّبِيّينَ: معطوف منصوب؟ در قرائت حفص مجرور به عطف بر محل/جوار؟ مشهور: مجرور عطف بر «الكتابِ». اعراب: مجرور بالياء لأنه جمع مذكر سالم، ریشه: ن ب أ.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری تفسیری-تعریفی.
- نکته: تعریف «برّ» با محور ایمانهای پنجگانه؛ «الكتاب» به جنس کتب آسمانی اشاره دارد.
جمله ۳) وَآتَى المالَ عَلىٰ حُبِّهِ ذَوِي القُربىٰ وَاليَتامىٰ وَالمَساكينَ وَابنَ السَّبيلِ وَالسّائِلينَ وَفِي الرِّقابِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و مال را با وجود دوستداشتنِ آن [یا دوستداشتنِ خدا] به خویشاوندان و یتیمان و درماندگان و راهمانده و درخواستکنندگان میدهد، و [نیز] در رهایی بندگان.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَآتَى: واو عطف، «آتَى» فعل ماضی رباعی (أعطى/آتَى)، ریشه: أ ت ي، فاعل مستتر عائد به «مَن».
- المالَ: مفعولٌ به منصوب، ریشه: م و ل.
- عَلىٰ: حرف جر.
- حُبِّهِ: اسم مجرور مضاف + ضمیر «هِ» مضافالیه؛ احتمال مرجع ضمیر: مال یا خدا (دو وجه تفسیری).
- ذَوِي: مفعولٌ له/مفعولٌ ثانٍ؟ مشهور: مفعولٌ له/مفعول به اول بعد از «آتَى المالَ» محل مصرف: «آتَى المالَ لِذَوِي القُرْبى…»، در تقدیر حرف جر «لـ». اعراب: جمع ذُو (ملحق به الأسماء الخمسة) مجرور بالياء لأنه ملحق. ریشه: ذ و و.
- القُربىٰ: مضافالیه مجرور، ریشه: ق ر ب.
- وَاليَتامىٰ: معطوف مجرور/في محل نصب مفعول به بتقدير اللام، جمع «يتيم»، ریشه: ي ت م.
- وَالمَساكينَ: معطوف، جمع «مسكين»، ریشه: س ك ن.
- وَابنَ السَّبيلِ: «ابنَ» معطوف منصرف/فی محل جر بتقدير اللام؛ اضافه به «السبيل»، ریشه: ب ن ي؛ «السبيل» ریشه: س ب ل.
- وَالسّائِلينَ: معطوف، جمع اسم فاعل «سائل»، ریشه: س أ ل.
- وَفِي الرِّقابِ: جار و مجرور معطوف، ریشه: ر ق ب؛ مقصود: هزینه برای آزادسازی بردگان/اسیران.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری، ادامهٔ خبر برای «مَن».
- نکته: بخش اول عمل صالح اجتماعی؛ مصرفهای هفتگانهٔ مال و قید «على حبه» ارزش اخلاقیِ ایثار را میرساند.
جمله ۴) وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و نماز را برپا داشت و زکات را پرداخت.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: عطف.
- أَقامَ: فعل ماضی رباعی، ریشه: ق و م (أقامَ)، فاعل مستتر به «مَن».
- الصَّلاةَ: مفعولٌ به منصوب، ریشه: ص ل و/ص ل ي.
- وَآتَى: فعل ماضی رباعی، ریشه: أ ت ي.
- الزَّكاةَ: مفعولٌ به منصوب، ریشه: ز ك و/ز ك ي.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: دو فریضهٔ محوری؛ «إقامهٔ صلاه» فراتر از صرف انجام، دلالت بر برپایی منظم و با شرایط دارد.
جمله ۵) وَالموفونَ بِعَهدِهِم إِذا عاهَدوا - ترجمهٔ تحتاللفظی: و وفاکنندگان به پیمان خویش، آنگاه که پیمان بندند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَالموفونَ: واو عطف، «الموفونَ» اسم فاعل جمع مذکر سالم منصوب/مجرور؟ اعراب: معطوف بر «من»؟ تحلیل مشهور: «الموفونَ» معطوف بر محل «مَن» (یا عطف بر «من آمن…» بهعنوان خبر ثانی لکن). اعراب: منصوب/مرفوع محلّاً؟ در قرائت حفص منصوب با فتحه به اعتبار عطف بر محل خبر «لكنّ». ریشه: و ف ي (أوفى يُوفي، اسم فاعل: موفٍ/موفون).
- بِعَهدِهِم: جار و مجرور متعلق به «الموفون»، «عَهدِ» ریشه: ع ه د، ضمیر «هم» مضافالیه.
- إِذا: ظرف زمان لما يستقبل يتضمن معنى الشرط.
- عاهَدوا: فعل ماضی، باب مفاعلة، ریشه: ع ه د، واو: فاعل جمع.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری با قید شرط زمانی.
- نکته: وفای به عهد بهمثابه شاخص اخلاقی؛ ذکر «إذا عاهدوا» بیان عمومِ پیمانهاست، دینی و انسانی.
جمله ۶) وَالصّابِرينَ فِي البَأساءِ وَالضَّرّاءِ وَحينَ البَأسِ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و شکیبایان در تنگدستی و آسیب/رنج و هنگامِ نبرد.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَالصّابِرينَ: واو عطف؛ «الصابرين» جمع اسم فاعل، ریشه: ص ب ر، اعراب: مانند «الموفونَ» معطوف بر خبر «لكنّ» در محلّ، منصوب بالياء لأنه جمع مذكر سالم.
- فِي البَأساءِ: جار و مجرور؛ «البأساء» مصدر/اسم به معنای تنگدستی/شدائد مالی، ریشه: ب أ س.
- وَالضَّرّاءِ: معطوف مجرور؛ ریشه: ض ر ر، رنج و بیماری.
- وَحينَ: ظرف زمان منصوب، ریشه: ح ي ن.
- البَأسِ: مضافالیه مجرور، ریشه: ب أ س، مقصود: شدت جنگ.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری.
- نکته: سهگانهٔ صبر: در سختی اقتصادی، در رنج جسمی/روانی، و در میدان کارزار؛ جمعبندی فضیلت استقامت.
جمله ۷) أُولٰئِكَ الَّذينَ صَدَقوا - ترجمهٔ تحتاللفظی: آناناند که راست گفتند/راستین هستند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- أُولٰئِكَ: اسم اشاره للبعيد مبتدأ، مبني.
- الَّذينَ: اسم موصول نعت/بدل از اسم اشاره، مبني في محل رفع.
- صَدَقوا: فعل ماضی، ریشه: ص د ق، واو: فاعل جمع؛ خبرِ مبتدأ محذوف تقدیره «هم»؟ یا «صدقوا» صله برای «الذين» و خبر مبتدأ محذوف «هم»، تحلیل رایج: «أولئك» مبتدأ، «الذين صدقوا» خبر آن بهعنوان موصول مع صلته على تقدير تأويل بالمفرد.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری حاکم.
- نکته: نتیجهگیری ارزشی؛ راستین بودن، حاصل ایمان و عمل پیشگفته است.
جمله ۸) وَأُولٰئِكَ هُمُ المُتَّقونَ - ترجمهٔ تحتاللفظی: و همانان پرهیزگاراناند.
- تجزیهٔ صرفی و نحوی:
- وَ: عطف استینافیه.
- أُولٰئِكَ: مبتدأ.
- هُمُ: ضمیر فصل/توكيد، بیمحل از اعراب.
- المُتَّقونَ: خبر مرفوع، جمع اسم مفعول/اسم فاعل؟ «متّقٍ» اسم فاعل از افتعال «اتّقى»، ریشه: و ق ي، مرفوع بالواو لأنه جمع مذكر سالم.
- نوع جمله و نکتهٔ معنایی:
- نوع: خبری تأکیدی.
- نکته: حصر معنوی بهواسطهٔ ضمیر فصل؛ تقوا نتیجهٔ ترکیب ایمان و عملِ یادشده است.
| 