002-160-091-بقرة

آیه: إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَٰئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ ۚ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

ترجمهٔ واژه‌به‌واژه (زیر هر بخش):

• إِلَّا: مگر/جز
• الَّذِينَ: کسانی‌که
• تَابُوا: توبه کردند
• وَ: و
• أَصْلَحُوا: اصلاح کردند/به‌سامان آوردند
• وَ: و
• بَيَّنُوا: آشکار کردند/بیان نمودند
• فَ: پس/بنابراین
• أُولَٰئِكَ: آنان/آن گروه
• أَتُوبُ: بازمی‌گردم [به‌سوی آنان با پذیرش]
• عَلَيْهِمْ: بر آنان
• وَ: و
• أَنَا: و من
• التَّوَّابُ: بسیار توبه‌پذیر/بسیار بازگشت‌کننده [به رحمت]
• الرَّحِيمُ: مهربانِ بسیار/بسیار رحمت‌گر

ترجمهٔ تحت‌اللفظیِ پیوسته به فارسی: مگر کسانی که توبه کردند و [کارهای خود را] اصلاح نمودند و [حق را] آشکار ساختند؛ پس آنان‌اند که من بر آنان بازمی‌گردم [توبه‌شان را می‌پذیرم]، و من بسیار توبه‌پذیرِ مهربانم.

تحلیل صرفی (گرامر واژگان) و ریشه:

• إِلَّا: اداة استثناء، عامل در ساختار استثنا (غالباً بعد از حکم پیشین می‌آید).
• الَّذِينَ: اسم موصول جمع مذکر عاقل؛ نقش: بدل یا مستثنی منه/مستثنی بسته به سیاق.
• تَابُوا: فعل ماضی، صیغهٔ جمع مذکر غایب (همزه ندارد)، ریشه: ت و ب (تابَ–یتوبُ)، باب ثلاثی مجرد؛ معنی: بازگشتند [از گناه به سوی خدا].
• وَ: حرف عطف.
• أَصْلَحُوا: فعل ماضی، جمع مذکر غایب؛ ریشه: ص ل ح؛ باب أفعل (أصلحَ یصلحُ)، معنی: اصلاح کردند/به سامان آوردند.
• وَ: حرف عطف.
• بَيَّنُوا: فعل ماضی، جمع مذکر غایب؛ ریشه: ب ي ن؛ باب تفعیل (بیّنَ یبینُ/یبیّنُ)، معنی: روشن و آشکار کردند.
• فَ: فاء تفریع/سببیت (نتیجه‌گیری از شرط ضمنی).
• أُولَٰئِكَ: اسم اشاره برای جمع دور؛ نقش: مبتدا (در آغاز جملهٔ اسمیه بعد از فاء).
• أَتُوبُ: فعل مضارع مرفوع، متکلم وحده؛ ریشه: ت و ب؛ باب ثلاثی مجرد؛ نقش: خبر برای مبتدا (ضمن جملهٔ اسمیه).
• عَلَيْهِمْ: جار و مجرور + ضمیر هم (جمع غایب)؛ متعلق به أَتُوبُ.
• وَ: حرف عطف.
• أَنَا: ضمیر منفصل رفعی (متکلم وحده)، مبتدا.
• التَّوَّابُ: صیغهٔ مبالغه بر وزن فعّال از ریشهٔ ت و ب؛ خبر أنا؛ معنی: بسیار توبه‌پذیر/بسیار بازگشت‌کننده [در رحمت].
• الرَّحِيمُ: صفت مشبهه بر وزن فعیل از ریشهٔ ر ح م؛ بدل یا خبر دوم برای أنا (اکثر نحویان آن را خبر دوم می‌گیرند). معنی: بسیار مهربان.

ساخت و نوع جمله:

• ساخت کلی:
  1. جمله با أداة استثناء «إلا» آغاز می‌شود و «الذین…» را به‌عنوان مستثنی معرفی می‌کند. این بخش، شرط ضمنیِ قبلی را نقض/تحدید می‌کند (در سیاق آیه‌های قبل دربارهٔ لعنت و کیفرِ کتمان‌کنندگان حق است؛ این آیه استثناء را بیان می‌کند).
  2. سه فعل ماضی معطوف: «تابوا، وأصلحوا، وبيّنوا» — سه شرط تراکمی برای شمول استثناء.
  3. سپس «فأولئك أتوب عليهم» جملهٔ اسمیه با فاءِ تفریع است: نتیجهٔ تحقق آن سه شرط.
  4. «وأنا التواب الرحیم» جملهٔ اسمیهٔ معطوف برای تأکید بر صفت‌های الهی و علت پذیرش توبه.
• نوع جمله:
  • بخش نخست: جملهٔ استثنایی (با أداة استثناء).
  • بخش میانی: افعال خبری ماضی (بیان تحقق فرضی شرط).
  • بخش نتیجه: جملهٔ اسمیه خبریه.
  • جملهٔ پایانی: اسمیه خبریه مؤکد (بیان صفات الهی).

نکات نحوی و دلالی:

• ترتیب «تابوا» سپس «أصلحوا» سپس «بیّنوا» دلالت بر مراحل بازگشت راستین دارد: توبهٔ قلبی، اصلاح عملی، و جبران خطا با آشکارسازی حقیقتی که پنهان کرده بودند.
• «فأولئك أتوب عليهم» با فاءِ نتیجه می‌فهماند پذیرش الهی بر پایهٔ تحقق این سه گام است.
• آوردن مضارع «أتوب» بعد از افعال ماضی، استمرار و تجدّد پذیرش را می‌رساند.
• «التواب» صیغهٔ مبالغه، کثرت قبول توبه و بازگشت رحمت را نشان می‌دهد؛ «الرحیم» مهربانیِ پیوسته نسبت به مؤمنان را تأکید می‌کند.
• از منظر اعراب احتمالی:
  • «إلا» حرف استثناء؛ «الذین» مستثنی مرفوع/منصوب بسته به عامل مقدّر در قبل (در سیاق مصحف، بر اساس جملهٔ پیشین، معمولاً منصوب به‌عنوان مستثنی یا بدل از ضمیر/اسم پیشین تحلیل می‌شود).
  • «تابوا، أصلحوا، بيّنوا»: جملات صله برای «الذین».
  • «فأولئك»: فاء استئنافی/تفریع + مبتدا.
  • «أتوب»: خبر مرفوع، فاعلش مستتر (أنا).
  • «علیهم»: متعلّق به «أتوب».
  • «وأنا التواب الرحیم»: «أنا» مبتدا؛ «التواب» خبر اول؛ «الرحیم» خبر دوم یا صفت برای «التواب» با تقدیر محذوف کمتر محتمل.

معنای کلی به فارسی (روان‌تر): اما کسانی که توبه کنند، رفتار را به صلاح آورند، و حقیقت را آشکار سازند، پس آنان کسانی‌اند که من توبه‌شان را می‌پذیرم؛ و من بسیار توبه‌پذیر و بس مهربانم.