| متن آیه (عربی): ولقد علمتم الذين اعتدوا منكم في السبت فقلنا لهم كونوا قردة خاسئين ترجمهٔ تحتاللفظی (حداکثر نزدیک به واژهبهواژه): و بهراستی دانستید آن کسانی را که تجاوز کردند از میانِ شما در (روزِ) شنبه، پس گفتیم به آنان: «باشید میمونهایی خوار و رانده.» ترجمهٔ روانِ نزدیک به متن: و بیگمان شما از کسانی که از میان شما دربارهٔ شنبه تجاوز کردند، آگاهید؛ پس به آنان گفتیم: «بهصورتِ بوزینگانِ خوار (و مطرود) درآیید.» تحلیل واژگانی، صرف، نحو و ریشهشناسی: - ولقد
- «و»: حرف عطف (و).
- «لَـ»: لامِ تأکید.
- «قد»: حرف تحقیق/تحقیقی که بر وقوع و تحقق در گذشته دلالت دارد.
- کارکرد: تأکید بر تحقق علم در گذشته.
- علمتم
- ریشه: ع ل م.
- باب/نوع: فعل ماضی، ثلاثی مجرد (فَعَلَ).
- صیغه: ماضی، مخاطب جمع (أنتم)، «عَلِمْتُم».
- معنا: دانستید/آگاه شدید.
- الذين
- نوع: اسم موصول، جمع مذكر عاقل.
- نقش: مفعولبه «علمتم» (با صلهاش)، یعنی «کسانی که…».
- اعتدوا
- ریشه: ع د و (عدوان/تعدی).
- باب: افتعل (اعتدى – يعتدي).
- صیغه: فعل ماضی، جمع غائب (هم).
- معنا: تجاوز کردند/تعدی نمودند.
- نقش: صلهٔ «الذين».
- منكم
- «من»: حرف جر (از).
- «كم»: ضمیر مخاطب جمع (شما).
- معنا: از میان شما/از شما.
- تعلق: جار و مجرور متعلق به «اعتدوا» (تجاوز از شما/از میان شما).
- في السبت
- «في»: حرف جر (در).
- «السبت»: اسم مجرور، معرفه با «ال»، بهمعنای روز شنبه (و نیز نام شریعتی برای بنیاسرائیل).
- نقش: جار و مجرور، قید زمانِ وقوعِ «اعتدوا».
- فقلنا
- «فَ»: فاء تفریع/سببیت (نتیجهٔ اعتداء).
- «قلنا»: فعل ماضی + فاعل «نا» (ما گفتیم). ریشه: ق و ل.
- معنا: پس گفتیم.
- لهم
- «لِ»: حرف جر (به/برای).
- «هم»: ضمیر غائب جمع (ایشان).
- نقش: جار و مجرور، متعلق به «قلنا» (به آنان گفتیم).
- كونوا
- ریشه: ك و ن (كان – يكون).
- صیغه: فعل امر، مخاطب جمع (أنتم)، از ناقصهٔ «كان».
- معنا: باشید/بشوید.
- نقش: فعل امرِ مقولِ قول.
- قردة
- مفرد: قِرد (میمون/بوزینه).
- صیغه: جمع تَکثیر (جمع اسم جنس).
- اعراب: خبرِ «كونوا» منصوب (اسم ناقصه محذوف تقدیراً؟ در امرِ «كونوا» معمولاً خبر منصوب میآید).
- معنا: میمونها/بوزینگان.
- خاسئين
- ریشه: خ س أ (خَسَأَ – یَخْسَأُ: خوار و رانده شدن/دور کردن).
- صیغه: جمع اسم فاعل «خاسئ»، جمع مذكر سالم منصوب (بهعنوان حال یا صفت ثانی برای «قردة»).
- نقش: حال مؤکد یا صفت توضیحی برای «قردة»؛ دلالت بر ذلت و طردشدگی.
- معنا: خوار و راندهشده/مطرود.
ساختار نحوی جمله: - «ولقد علمتم الذين اعتدوا منكم في السبت»: جمله خبری مؤکد (با «وَلَقَد»)، فعل و فاعل «علمتم»، مفعول آن «الذين» با صلهٔ «اعتدوا …».
- «فقلنا لهم كونوا قردة خاسئين»: جمله خبری (ماضی) با فاء تفریع؛ «قلنا» فعل و فاعل، «لهم» جار و مجرور؛ مقولِ قول: جملهٔ امری «كونوا قردة خاسئين».
نوع جمله و کارکرد بلاغی: - نوع: خبر انشایی-اخباری مرکب؛ بخش اول خبریِ تأکیدی، بخش دوم گزارشی از امر الهی (انشایی) در قالب نقل قول.
- کارکرد: توبیخ و یادآوری واقعهٔ تاریخی برای عبرتدادن مخاطبان (بنیاسرائیل و به تبع، مخاطبان قرآن)، با تأکید بر علمِ پیشینیِ آنان به این حادثه.
نکات معنایی و تفسیری کوتاه: - «اعتدوا في السبت»: تعدی به حکم تحریم صید در روز شنبه (سرپیچی از شریعت). اشاره به ماجرای اصحاب سبت.
- «كونوا قردة خاسئين»: امر تکوینی به مسخ؛ بسیاری از مفسران آن را مسخ جسمانی دانستهاند که به صورت بوزینه در آمدند و خوار شدند. «خاسئين» بُعد ذلت و طرد را میافزاید، یعنی نهفقط تغییر صورت، بلکه محرومیت و خفت اجتماعی/الهی.
- ترتیب: علمِ مخاطبان → ارتکابِ اعتداء از برخی از میان آنان → نتیجهٔ الهی (عقوبت).
جمعبندی معنای آیه به فارسی: شما بهخوبی میدانید که گروهی از میان شما در حکمِ شنبه سرکشی کردند؛ پس ما به آنان گفتیم: «به بوزینگانِ خوار و رانده تبدیل شوید.» این آیه یادآوریِ یک کیفر الهی به سبب تعدی از فرمان خداست و حاوی هشدار و عبرت. | 