| متنِ آیه (عربی): ثُمَّ تَوَلَّيتُم مِن بَعدِ ذٰلِكَ ۖ فَلَولا فَضلُ اللَّهِ عَلَيكُم وَرَحمَتُهُ لَكُنتُم مِنَ الخاسِرينَ ترجمهٔ تحتاللفظی (حداکثر وفادار به ساختار): سپس رویگردان شدید پس از آن؛ و اگر نبود فضلِ خدا بر شما و رحمتِ او، حتماً از زیانکاران میبودید. تحلیل واژهبهواژه و ریشهشناسی: - ثُمَّ: سپس، آنگاه. حرف عطفِ تراخی (فاصلهٔ زمانی/رتبی).
- تَوَلَّيتُم: شما رویگردان شدید/برگشتید. فعل ماضی، صیغهٔ جمعِ مخاطب (أنتم).
- باب: تفعّل (تَفَعَّلَ).
- ریشه: و-ل-ي (ولی).
- معنای صرفی: «تَوَلَّى» = پشت کردن، روی گرداندن، به ولایت/دوستی گرفتن نیز میآید اما اینجا «اعراض/روگردانی».
- مِن: از. حرف جر.
- بَعدِ: بعدِ، پس از. اسم (مصدر ظرف زمان) مضاف.
- ریشه: ب-ع-د (بعد، دوری/پس).
- ذٰلِكَ: آن. اسم اشارهٔ مفرد مذکر دور، مضافٌالیهِ «بعد».
- فَـ: پس/آنگاه. حرف عطف/استئناف با دلالت بر تفریع.
- لَولا: اگر نبود/اگر نه. حرف امتناعِ لوجود (امتناعِ جواب به سبب وجودِ شرطِ مقدّر یا عدمِ آن). در این ساخت، «لولا» شرطِ محذوفالجواب را میآورد و با لامِ ابتداء در جواب میآید.
- فَضلُ: فضل، بخشش، افزونیِ لطف. اسم مرفوع (مبتدا پس از «لولا»).
- ریشه: ف-ض-ل (فضیلت، افزونی).
- اللَّهِ: خدا. لفظ جلاله، مجرور به اضافه.
- عَلَيكُم: بر شما. جار و مجرور (على + ضمیر کم).
- وَ: و. حرف عطف.
- رَحمَتُهُ: رحمتِ او. اسم مرفوع معطوف به «فضلُ»، و «ـهُ» ضمیر متصل (ضمیر غایب) به خدا برمیگردد.
- ریشه: ر-ح-م (رحمت، مهربانی).
- لَـ: لام ابتداء/لام موطئهٔ جوابِ «لولا»، برای تأکیدِ تحققِ جواب.
- كُنتُم: بودید. فعل ناقص (کان)، ماضی، جمعِ مخاطب.
- مِنَ: از. حرف جر زائد در خبر برای تبعیض/بیانیه (در ترکیب «من الخاسرین»).
- الخاسِرينَ: زیانکاران. جمع مذکر سالم، مجرور لفظاً به «من» (نقش: خبرِ کان).
- ریشه: خ-س-ر (خسارت، زیان).
ساخت و اعراب اجمالی جمله: - بخش اول: ثُمَّ تَوَلَّيتُم مِن بَعدِ ذٰلِكَ
- جملهٔ فعلیه (فعل «تولّيتم»، فاعل «ضمیر واو جمع» مستتر/متصل).
- «من بعدِ ذلک» جار و مجرور متعلق به «توليتم».
- بخش دوم: فَلَولا فَضلُ اللَّهِ عَلَيكُم وَرَحمَتُهُ لَكُنتُم مِنَ الخاسِرينَ
- «فـ» تفریع.
- «لولا فضلُ الله عليكم ورحمتُه»: شبهجملهٔ شرطیه، مبتنی بر امتناعِ جواب به سببِ وجودِ شرط (وجودِ فضل و رحمت مانعِ وقوعِ خسارت شده).
- «لَكُنتُم من الخاسرين»: جوابِ «لولا» با لامِ تأکید؛ «كنتم» ناقصه و «من الخاسرين» خبر آن.
نوع جمله و کارکرد بلاغی: - نوع: خبریِ انکاری/عتابآمیز. جملهٔ اول خبر از روگردانی، جملهٔ دوم شرطیهٔ امتناعی برای نشاندادن شدّت نیاز مخاطبان به فضل و رحمت الهی.
- کارکرد: توبیخِ نرم همراه با یادآوریِ نعمت؛ بیان اینکه نجات از زیان، تنها به سبب فضل و رحمت خدا حاصل شد نه به استحقاقِ ذاتی مخاطبان.
معنای تفسیریِ فشرده به فارسی: - پس از آن نعمتها و پیمانها، شما اعراض کردید؛ و اگر لطف افزونِ خدا و مهربانی او شامل شما نمیشد، قطعاً در شمارِ زیانکاران قرار میگرفتید.
| 